Dòng máu Trung Hoa thấm đến ba anh em chúng tôi thì không
còn được nguyên chất nữa.
Người lo đến cái ngày lạc giống nhất, có lẽ là ba tôi. Triết
lý qua làn khói thuốc phiện, chén nước chè Tàu, ba tôi thường bảo:
- Thế nào một trong ba đứa cũng phải cho về quê mới được!
Công việc gây lại nòi giống Trung Hoa thiêng liêng được anh
tôi đảm nhận bằng cách cưới, sau bốn năm trời nghiên bút, một người vợ đặc Tàu.
Cái hỷ tín ấy bắn từ bên kia trùng dương sang khiến ba tôi vuốt râu cười khoái
chí, trong khi mẹ tôi có vẻ không bằng lòng. Rồi, mặc dầu sự phản đối nhỏ nhặt
của người đàn bà phương Đông yếu đuối, chị dâu tôi đã ở dưới cái nóc nhà thân mật
với chúng tôi, cái nóc nhà sau này từng chứng kiến những ngày buồn thảm của đời
chị, mà tôi muốn tả ra đây bằng một nét bút chí thành.
Hỡi chị! Nếu số phận đã bắt chị vào làm dâu một gia đình cơ
khổ, làm vợ một người chồng không bằng người, làm một người đàn bà lưu lạc, chị
hãy nhận ở đây, trong mấy dòng chữ này, một lời an ủi, để may ra lòng đau khổ của
chị được san sẻ một vài phần.
*
- Ừ, rồi tha hồ mà vui. Chốc nữa chị dâu mày sắp về đấy!
Mẹ tôi bỏ rá gạo vo xong xuống miệng chum, nhìn tôi và cười
một vẻ mai mỉa. Từ hôm nhận được tin anh tôi cưới vợ, mẹ tôi đâm ra buồn rượi
suốt ngày. Là vì mẹ tôi đã có định kiến sẵn về cuộc hôn nhân của anh tôi, và
người con dâu của mẹ tôi phải là người biết gồng gánh, biết chịu khó xay lúa,
giã gạo, cáng đáng mọi việc trong nhà. Tôi còn nhớ hôm cầm đến ảnh anh chị tôi,
mẹ tôi thở dài:
- Cái ngữ này rồi lại chỉ xõng xác ra là hết!
Tôi nhỏ nên vẫn dễ tưởng tượng. Tôi tưởng tượng chị dâu tôi
là một thiếu phụ sang trọng, đẹp đẽ, bó chân và chuốt bím bằng dầu thơm. Năm
sáu lần, cầm bức ảnh chụp từ bên Tàu gửi sang, tôi sung sướng vì sắp được làm
em một người đàn bà Tàu quý phái, yêu tôi và cho tôi nhiều tiền. Mà chị dâu tôi
đẹp thật, nói là yểu điệu thì đúng hơn.
Đôi má hồng luôn, và cặp mắt ngơ ngác như vừa qua cái thảm cảnh
phân ly, chị tôi nhìn chúng tôi, thằng nhớn dắt tay thằng nhỏ, ngó chăm chú cái
con người bắt đầu đến làm thân với hơi bàn ghế trong nhà. Mẹ tôi lúc ấy không
có ở đấy. Chỉ có mình ba tôi yếu đuối ngồi trên sập gụ mỉm cười. Tôi đánh bạo
xán lại gần chị. Chị vui vẻ vuốt tóc tôi, và dúi vào tay tôi hai hào chỉ. Tôi
càng mến chị tôi hơn lên, quấn quýt bên chị suốt ngày. Hình như chị dâu tôi sống
giữa sự lãnh đạm của mọi người, trừ anh Cả tôi – chồng chị – và tôi, những người
đem lại cho chị một phần lớn tình lưu luyến của gia đình.
Thậm chí đến anh Hai tôi cũng thường bảo tôi:
- Mày cứ xán lại gần chị ấy, mẹ ghét lắm đấy!
Mỗi lần anh tôi mắng, tôi thường đem những đồng hào mới tinh
ra khoe:
- Này, anh xem, chị ấy tốt lắm kia!
Chị dâu tôi sống trong sự bỡ ngỡ có đến ngót hai tháng. Một
hôm đi học về, tôi ngạc nhiên thấy chị đang xay lúa, thở hổn hển và luôn luôn
đưa khăn mặt lên lau trán. Tôi chạy ngay xuống nhà bếp, giận dỗi hỏi mẹ tôi:
- Sao mẹ bắt chị cả xay lúa thế? Chị Cả có quen làm những
công việc ấy đâu!
Mẹ tôi trừng mắt:
- Không quen thì không làm à? Tao mua con dâu về có phải để
mà thờ đâu!
Tôi ức quá, toan cãi, nhưng nghĩ đến ngọn roi mây, lại thôi.
Mẹ tôi, nói đúng ra, không phải là người ác. Sự cần cù có từ khi lấy ba tôi, và
cái thành kiến xấu xa về mẹ chồng, con dâu nuôi ngấm ngầm trong những đầu óc bảo
thủ, là hai cớ chính xui mẹ tôi khinh ghét những kẻ không quen làm.
Thông minh, chị dâu tôi dần dần làm được hết mọi việc. Từ
chiếc áo dài hoa, đôi giày nhiễu, chị tôi đã nhũn nhặn đổi sang bộ quần áo màu
chàm thẫm, đôi dép da trâu mà chị tôi không bao giờ rời ra nữa. Cực khổ nhất là
mấy tháng đầu, khi chị tôi chưa nói thạo tiếng Việt Nam. Nhớ đến sự cực khổ ấy,
có lần chị tôi đã nhắc lại:
- Thà cứ câm đi mà hơn, chú ạ.
Nhà tôi là nhà nghèo, cơm thường ghế khoai cho đỡ gạo. Trừ
tôi là được ăn cơm trắng. Nấu niêu cơm ngon lành mà tôi thường ăn hết ấy, tai hại,
lại là công việc của chị tôi, một người đàn bà Tàu xưa nay chỉ quen sống trong
cảnh đài các. Một hôm, ăn quá no, tôi bảo đùa chị:
- Chị ăn hộ cả cơm cho em nhé!
Chị tôi ăn thật, ăn ngon lành, nhưng với một vẻ sợ hãi làm
tôi đoán ra là lâu nay chị thường thèm những bữa cơm gạo trắng lắm. Từ đấy, tôi
thường kín đáo dành lại trong nồi một hai bát và bao giờ, bao giờ, chị dâu tôi
cũng nể lòng ăn hết!
Chị tôi hay khóc lắm, khóc rưng rức suốt ngày. Chị thường bảo
tôi bằng một giọng lơ lớ:
- Mẹ hay mắng lắm, em ạ!
Tôi còn nhỏ, không biết can gián, yên ủi thế nào cho khéo,
ngoài cách khóc theo với chị tôi. Tôi hiểu biết người đàn bà ấy lắm, người đàn
bà buồn khổ sàng từng hạt mẵn xuống nong, trong khi trời chiều sàng từng giọt
hoàng hôn xuống tóc. Trông chị ngồi tẩn mẩn làm những công việc hằng ngày mà có
lẽ trước kia, chị không bao giờ ngờ sẽ phải nhúng tay tới, tôi thấy tâm hồn xúc
động, bâng khuâng... Tôi nghĩ đến cái tổ quốc Trung Hoa với những manh áo chàm
giang hồ khắp tứ xứ, cái tổ quốc mà tôi chưa từng biết bao giờ!
- Tối rồi, em ạ, thắp đèn mà học đi!
Ô hay! Sao lúc viết mấy dòng chữ này, tôi còn thấy như một
niềm bối rối, gió tối bận bịu trong chùm tre, một đốm lửa lung lay châm loe vào
bóng đêm bất tận! Tôi chăm chỉ ngồi học dưới ánh đèn lúc ấy, nhưng lúc này,
quay nhìn lại cái dĩ vãng không vui vẻ, tôi rùng mình thấy hiện ra trên cái gì
xa xôi, một váng vất buồn rầu, tang chế. Người chị dâu tôi... Người chị dâu
tôi...
Tôi là người biết cảm sầu rất sớm, nên người đàn bà lìa quê
hương ấy đã là cái đề cho tôi khóc bằng thơ để làm ố hoen cả một buổi bình minh
đáng lẽ rất tươi đẹp.
Hai năm sau, chị dâu tôi sinh thằng cháu đầu lòng thì ba tôi
mất. Mẹ tôi yếu, gia đình sa sút thêm. Chỉ còn mình tôi là được đi học. Chị dâu
tôi phải về ở nhà quê làm việc. Ngày đưa chân cả nhà tôi ra ga để lìa bỏ cái tỉnh
thành bạc bẽo, tôi sụt sùi bảo chị dâu tôi:
- Chị về chịu khó hầu mẹ nhé. Đến Tết em về, em mua nhiều
bánh cho cháu.
Chị tôi gật, ứa nước mắt.
Từ đấy cứ tuần tuần, tôi gửi về một bức thư, phần nhiều là
thư khuyên mẹ tôi ăn ở rộng lượng với mọi người trong nhà. Làm như thế, tôi
mong mỏi sẽ vợi được ở lòng người chị dâu đau khổ của tôi những nỗi buồn rầu
khi xa đất nước...
Mỗi một dịp được nghỉ về nhà, với tôi hồi ấy, là sự giải
thoát cái ngục tù thành phố, nơi tôi chỉ mơ màng thấy hình bóng một người đàn
bà Tàu đau khổ. Tội nghiệp, những lúc trông thấy mặt tôi, chị dâu tôi cứ đứng
ngây người ra, vì sự cảm động đã làm cạn hết lời nói. Tôi giấu mẹ tôi những thức
quà biếu chị, có lúc là chai dầu thơm, có khi là vài thước lụa. Chị tôi thường
phàn nàn:
- Chú tử tế với chị quá. Chị chả biết biếu chú gì được bây
giờ.
Có, chị ạ, chị đã biếu em một thứ quà quý nhất, một tấm lòng
thương người, một chân tình xứng đáng. Và bây giờ đây, trong cái linh hồn thơ
pha lệ bị vùi sâu giữa cát bụi cuộc đời, vẫn còn sáng mãi những cảm tình chân
thật buổi đầu.
Thường thường, chị kể chuyện cho tôi nghe:
- Chú ạ, ngày xưa chị sung sướng lắm kia. Chị là con một
trong gia đình quý phái, cũng được nuông chiều như chú bây giờ, có phần hơn thế
nữa.
Nói xong, chị tôi lại khóc. Chị tôi chỉ biết khóc. Những bữa
cơm khoai, những ngày lam lũ đã làm chị chạnh nhớ đến cảnh sum họp năm nào.
Thời hạn nghỉ của nhà trường rất ngắn, nên thường thường tôi
chỉ ở nhà được ba hôm là cùng. Mỗi lần lên tỉnh, chị tôi hay cho tôi tiền, hoặc
bỏ giấu vào túi áo, hoặc nhét dưới đáy valise, và dặn quen miệng:
- Chú chăm mà học, rồi về dạy cháu.
Anh Cả tôi vì công việc làm ăn ở tỉnh, chỉ có thể về quê
thăm nhà mỗi năm vào dịp Tết. Vắng hai người thân ái nhất, chị tôi trở lại sống
buồn bã như ngày mới về nhà chồng. Tiếng xay lúa ồ ồ nhiều lúc đến tận hai giờ
sáng, như những nhịp đời thương nhớ âm vọng trong thời khắc và lòng người.
Hai năm sau, chị dâu tôi hoàn toàn thành một người đàn bà
quê Việt Nam đặc. Trên cánh đồng rộng rãi của làng Đông Bích, người ta thường
thấy một dải áo chàm in bật trên nền trời mỗi sáng, chăm chỉ và lặng lẽ như dấu
hiệu một cuộc sống vâng lời, ngu muội.
Chị dâu tôi đã khác với ngày trước lắm rồi. Ba năm đôi, mấy
đứa cháu tôi thi nhau ra đời, thi nhau sống một cách cơ cực và thi nhau kết
thêm một ít dây liên lạc trói buộc chặt chẽ người mẹ chúng nó với cái đất nước
này.
Người đàn bà ấy đã thôi không bao giờ còn dám hy vọng trở về
quê hương nữa.
Tôi ra đời, xếp sách vở lại, mang vào trong bụi bặm cái hình
bóng một người chị dâu lam lũ, nghèo hèn, chút chân tình nhận được khi trái tim
tôi chưa biết đập một tiếng giả dối nào.
Sáu năm rồi, tôi cố nhắm mắt xoá cái vết đen mò của dĩ vãng,
và xoá luôn cả những kỉ niệm buổi đầu.
Vài ba lá thư mỏng mảnh thỉnh thoảng rơi vào trong cái tẻ lạnh
của đời tôi, đem lại nỗi nhớ nhung còn vấn vương ở góc trời cũ. Mẹ tôi bây giờ
đã già, ngót bảy mươi tuổi. Chị tôi thêm được mấy cháu, đôi mắt lâu ngày tôi
chưa gặp, chắc cũng mờ dần dần.
Tôi đi con đường tôi, đem châu báu của lòng ném hết vào những
cuộc tình duyên vô vọng. Tôi hao phí thanh xuân đi để chóng thấy cái ngày già sắp
tới, để tự phụ là mình biết sống đúng theo linh hồn.
Trên cái bao lơn của năm tháng cũ, hình ảnh chị dâu tôi vẫn
đứng, buồn bã với manh áo màu chàm cũ, mắt nhìn từ quãng trời xa về, bóng hoàng
hôn mơ hồ ôm trùm lên sự vật.
Chỉ có tôi là sống ích kỷ, còn người mẹ già, người chị dâu
đau khổ, mấy đứa cháu rách rưới, vẫn sống theo khuôn phép, lặng lẽ và cần cù.
Sáu năm! Tôi xa quê hương sáu năm rồi mà không một lần nào
nghĩ đến chuyện trở lại. Cái sức khỏe yếu ớt của mẹ tôi còn đứng được hay
không, tôi không biết, và người chị dâu lưu lạc của tôi, có nói dối mấy đi nữa,
chắc cũng đã quá chiều, xế bóng rồi...
Hồ
Dzếnh
4-1938
Từ tập truyện ngắn Chân trời cũ. Nhà xuất bản Nguyễn Hà,
Hà Nội, 1942.
