SƠ LƯỢC VỀ HÒ
Hò là một trong
những thể loại âm nhạc dân
gian miền nam Việt Nam, được du nhập bởi những đợt di dân từ đất ngũ Quảng (Quảng Bình, Quảng Trị, Quảng Tín, Quảng
Nam và Quảng Ngãi) vào
cuối thế kỷ 16 và đầu thế kỷ 17, từ vùng ngoài đưa vô vùng đất mới phía cực nam của đất nước ta.
Trong cuộc Nam tiến,
nhiều dòng người từ các
nơi đã đến vùng đất mới này sinh cơ lập nghiệp, trên bước đường chinh phục hoang vu, từ những chiếc ghe bầu,
ghe chài, tam bản, xuồng ba lá…
hành trang mang theo của những cư dân
mới có cả những câu hò, điệu lý… làm chỗ dựa tinh thần trên bước đường xa xứ. Trên bước đường bôn ba, lênh đênh sông nước, những hành trang tinh thần này được các tiền nhân sáng tác, phổ biến,
cách tân cho phù hợp với hoàn
cảnh của mình.
Hò rất được ưa
chuộng ở miền Nam. Nó có sức
hấp dẫn lạ thường. Chúng tôi xin tạm phân làm ba loại hò:
Hò trên cạn, hò trên sông nước và hò giao duyên hay đối đáp.
*
Hò chèo ghe Bạc
Liêu (có thể xem như đại diện
cả vùng Đồng bằng sông
Cửu Long) là một làn điệu dân ca mang hình thức
diễn xướng của cư dân Bạc Liêu,
hình thành trong môi trường chèo
xuồng, ghe trên sông nước; có từ thời khẩn hoang nhằm
gửi gắm tình cảm, bày
tỏ nỗi lòng của mình cho con người và thiên nhiên.
Vùng đất Bạc Liêu đã lưu hành nhiều loại hò
của cả vùng Đồng bằng sông Cửu Long như hò sông Hậu, hò Bến Tre, hò Trà Vinh, hò Vĩnh Long; nhưng mỗi loại hò khi được sử dụng đều có pha trộn, giao thoa tiết tấu hay giai điệu để phù
hợp với điều kiện và hoàn cảnh thực tế.
Hò chèo
ghe Bạc Liêu có 2 loại là hò đơn và
hò đôi.
1. Hò đơn:
Có 2 giọng là
hò chậm và hò nhanh.
- Hò chậm:
Nội dung hò đơn lẻ, hầu hết mang tính tự sự,
gửi gắm tâm trạng xa xôi
với thiên nhiên. Giọng hò mênh mang, chậm rãi trải dài trên sông nước, rồi lan toả, tan biến trong không
gian vô tận…
Hò ơ ớ ơ ơ
…
Bạc Liêu
là xứ quê mùa –
Dưới sông
cá chốt (ơ ơ ơ) trên bờ Triều Châu (ơ ơ).
- Hò nhanh: Tuy vẫn mang tính tự sự nhưng có chủ ý, có đối tượng cụ thể để gửi gắm tâm trạng; thời gian hò
nhiều hơn, một phần nhắn nhủ cho con
người, một phần gửi vào thiên nhiên sông nước vô tận để san sẻ nỗi lòng. Câu hò gồm một hoặc nhiều câu song thất lục bát hay lục bát
biến thể dài để có đủ dung lượng ngôn ngữ mà
bày tỏ nỗi lòng. Lời kể đều có ngân hơi: Hơi
hò đầu cần cao giọng (ơ ớ ơ)
và hơi hò sau ngang giọng một
chút (ơ ơ ơ). Giai điệu và
tiết tấu nhạc cũng như lời kể nhanh
hơn phù hợp với điều kiện con
nước chảy nhanh, ghe xuồng đi nhanh hơn.
Hò ơ ớ
ơ ơ …
Đất Sóc
Trăng khô cằn nước mặn
Anh ra Vàm
Tấn chở nước về xài
Về nhà
sau trước không ai (ớ ờ)
Hò ơ ớ
ơ ơ …
Hỏi ra
em đã theo trai mất rồi
(ơ ơ)
2. Hò đôi:
Giọng hò
lúc này không còn mang tính tự sự
đơn giản nữa, mà mang
đậm nét trữ tình, giao lưu, trao đổi tình cảm. Hình thức hò này nhanh chóng trở thành sinh hoạt tập thể như đối đáp, huê tình và được nâng lên thành hình thức sinh hoạt văn hoá văn nghệ của cộng đồng. Cũng giống trên, nó có hai loại: Hò đối đáp chậm và hò đối đáp nhanh
a. Hò
đối đáp chậm:
Mỗi người (nam hoặc
nữ) thường chỉ dùng một câu
ca dao lục bát hoặc lục bát biến thể ngắn đối đáp nhau.
Nam:
Hò ơ ớ ơ…
Gió năm non thổi lòn hang chuột
Tui thấy cô
Ba chèo xuồng (ớ ờ) đứt ruột
... đứt gan (ơ ơ)…
Nữ:
Hò ơ ớ ơ…
Gió năm non thổi lòn hang chuột
Tui thấy anh chèo xuồng (ớ ờ) tui cũng đứt ruột … bầm gan (ơ ơ)…
b. Hò
đối đáp nhanh:
Mỗi người (nam hoặc
nữ) thường dùng một hoặc nhiều
câu song thất lục bát
hay lục bát biến thể dài để có đủ dung lượng ngôn
ngữ mà bày tỏ nỗi lòng đối đáp nhau
b1.
Nam:
Hò ơ ớ
ơ …
Thấy em có cái gò má hồng hồng
Phải chi em đừng
mắc cỡ (ơ ờ)
Hò ơ ớ
ơ …
Đừng mắc cỡ,
thì anh xin bồng... anh hôn (ơ ơ)
Và đây là câu của
nữ hoà theo:
Hò ơ ớ ơ …
Chuyện
vợ chồng đâu có khá bôn chôn
Anh thương em nên dè dặt (ơ ờ)
Hò ơ ớ
ơ …
Nên dè dặt, chớ để thiên hạ đồn không hay (ơ ơ)
b2.
Nữ:
Hò ơ ớ ơ …
Thấy
anh hay chữ, em hỏi thử đôi lời
Sao trên
trời mấy cái, nhái
ngoài ruộng mấy con,
đất Ba Xuyên
một mẫu mấy sào (ơ ờ)
Hò ơ ớ ơ …
Anh mà đối đặng ... gái
má đào thương anh (ơ ơ)…
Nam:
Hò ơ ớ
ơ …
Thấy em
đố tức, anh nói phức
cho rồi
Sao trên trời sao vua chín cái, nhái ngoài ruộng bắt cặp hai con,
đât Ba
xuyên một mẫu mười sào
(ơ ờ)
Hò ơ ớ ơ ơ…
Anh đà đối đặng… gái
má đào tính sao ? (ơ ơ)…
Hò chèo ghe Bạc
Liêu có những nét
tương đồng và giống với tiếng hò sông Hậu, song phần lấy hơi hò (ơ ớ ơ ơ ơ) của Sông Hậu thường
kéo dài hơn để phù hợp với điều kiện sông nước mênh mông trên dòng sông Hậu và không nhiều tiếng ngân hơi ờ ơ như hò Bạc Liêu.
HÒ MIỀN NAM
Xin được ghi ra đây
bài hò: ĐÊM TRÊN SÔNG VẮNG - Nguyên
Lạc
ĐÊM TRÊN SÔNG VẮNG
Hò ơ ớ ơ …
Vũng nước trong
con cá lòng tong bơi lội
Vắng bạn rồi tội
lắm người ơi
Chẳng thà
không gặp thì thôi (ơ ờ)
Hò ơ ớ ơ …
Gặp nhau quấn quýt...
một đời nhớ thương! (ơ ơ)…
Hò ơ ớ ơ …
Sâm thương
hai ngả đôi đường
Cảm thương phận bạc
lệ rưng lưng tròng
Nước buồn chẳng lớn
chẳng ròng (ơ ờ)
Hò ơ ớ ơ …
Mỏi tay chèo
chống mà lòng xót đau (ơ ơ)
Hò ơ ớ ơ …
Ngẩng đầu tìm
một ánh sao
Mây mù giăng phủ phuơng
nào sao mai?
Sương rơi thấm lạnh
vai nầy (ơ ờ)
Hò ơ ớ ơ …
Môi cười mắt liếc biết ngày nào quên! (ơ ơ)…
HÒ ĐỐI ĐÁP MIỀN NAM
Xin được ghi ra đây vài câu hò đối đáp giữa nam và nữ.
1. Cô gái hò:
Hò ơ ớ ơ ơ
…
Ghế mất một chân nên gọi là ghế gẫy
Người lạc tâm
hồn bạn hỡi gọi sao?
Ngẩng đầu ngắm những
vì sao (ơ ờ)
...
Hò ơ ớ ơ ơ
…
Cái lu cái tỏ ...
cái nao riêng mình? (ơ ơ )
Chàng
trai hò đáp:
Hò ơ ớ ơ ơ
…
Trách ai quên hai chữ nghĩa tình
Quên câu thề hẹn
đôi mình trăm năm
Chống chèo
theo nước lớn ròng (ơ ờ) ...
Hò ơ ớ ơ ơ
…
Dò tìm bóng bạn
... cõi lòng nát tan (ơ ơ
)
Hò ơ ớ ơ ơ
…
Bìm bịp kêu
con nước giọng khàn
Rạch sông
mù lối khói sương mù trời
Biết tìm
đâu hỡi bạn ơi (ơ ờ) ...
Hò ơ ớ ơ ơ
…
Bóng chiều dần xuống mưa rơi mịt mùng (ơ ơ) ...
Hò ơ …
Tìm người như thể
tìm chim
Chim bay biển Bắc
(ơ ơ ơ) tôi
tìm biển Nam (ơ ơ) (1)
2. Cô gái hò:
Hò ơ ớ ơ ơ
…
Gá duyên chẳng đặng
hội này
Tôi chèo ghe ra sông
cái (ớ ờ)
Tôi chèo ghe ra sông cái, nước lớn đầy… tôi chèo vô (ơ ơ)
Chàng
trai hò đáp:
Hò ơ ớ ơ ơ
…
Chèo vô chẳng thấy
em đâu!
Nước ròng
sông cạn (ớ ờ)
Nước ròng
sông cạn lòng đau thấu trời (ơ ơ)
Hò ơ ớ ơ ơ
…
Ước gì như
áng mây trôi
Tôi bay đi kiếm (ớ ờ)
Tôi bay đi kiếm tìm
người tôi thương! (ơ ơ)
3. Cô gái hò:
Hò ơ ớ ơ ơ
…
Trượt chân
em té xuống bùn
Mình em lấm hết (ớ ờ)
Mình em lấm hết
anh hun chỗ nào? (ơ ơ)
Chàng
trai hò đáp:
Hò ơ ớ ơ ơ
…
Chỗ nào
anh cũng muốn hun
Em mà trượt té (ớ ờ)
Em mà trượt té anh nhảy xuống bùn anh bồng lên! (ơ ơ)
4. Chàng
trai hò:
Hò ơ ớ ơ ơ
…
Trống treo ai dám
đánh thùng
Bậu không
ai dám (ớ ờ)
Bậu không
ai dám dở mùng chun vô (ơ ơ)
Cô gái hò đáp:
Hò ơ ớ ơ ơ
…
Chun vô lẹ lẹ
chun vô
Nhẹ nhàng
anh nhé (ớ ờ)
Nhẹ nhàng
anh nhé mẹ ho kia kìa! (ơ ơ)
5. Cô gái hò:
Hò ơ ớ ơ ơ
…
Đất Sóc
Trăng khô cằn nước mặn
Anh ra Vàm
Tấn chở nước về xài
Về nhà sau
trước không ai (ớ ờ)
Hò ơ ớ ơ ơ
…
Hỏi ra em đã
theo trai mất rồi (ơ ơ)
Chàng
trai hò đáp:
Hò ơ ớ ơ ơ
…
Giậm chân anh réo ông trời
Gây chi
bao cảnh sầu đời thế ni ...ớ ờ
Thuận tay nhổ một
cây mì *(ớ ờ)
Gõ vào đầu ba cái...ớ ờ
Hò ơ ớ ơ ơ
…
Gõ vào đầu ba cái
tội gì nhớ thương! (ơ ơ)
------
(*) Cây khoai mì
(phương ngữ miền Nam) hay Sắn
(phương ngữ miền Bắc)
Vàm Tấn là
quê Nguyên Lạc tôi đó các bạn.
LỜI KẾT
Qua trên là sơ lược về hò đối đáp
miền nam, hy vọng các bạn tìm được một vài điều hữu ích
và hiểu biết thêm chút về vùng sông nước thân yêu nầy. Hãy cùng nhau bảo vệ và bồi đắp nó - nó đã và đang bị "hăm doạ" từ phía thượng nguồn. Hãy đọc "Mekong
Dòng Sông Nghẽn Mạch" của BS Ngô Thế Vinh thì rõ [*]
Tặng các bạn thêm một bài ca dao lục bát vui để kết thúc bài viết
ANH HÙNG
LỠ VẬN
(Nguyên Lạc)
"Chim quyên
xuống đất ăn trùn
Anh hùng lỡ vận lên
rừng đốt than"
Con chim ngứa cổ
hát vang
Anh đang ngứa cổ...
nhưng đành lặng thinh
Chu Du ói
máu Khổng Minh
Anh đang nhức nhối
tức mình vì ai?
Con chim tiếng hót
vui vầy
Riêng em
chì chiết điếc tai buốt người!
Con chim ngứa cổ
hát chơi
Anh đang ngứa cổ
than trời vì em!
*
Nguyên
Lạc
...........................................
@. Phụ
chú:
Trong lúc mạn đàm
với các bạn thơ về hò đối đáp, tôi có sưu tập và xin ghi ra đây vài câu đối đáp vui để các bạn đọc thêm được vài
nụ cười.
HÒ ĐỐI ĐÁP VUI
1.
Hò ơ ớ ơ ơ
…
Trống treo ai dám
đánh thùng
Bậu không
ai dám (ớ ờ)
Bậu không
ai dám dỡ mùng chun vô (ơ ơ)
Du My hò đáp:
Hò ơ ớ ơ ơ
…
Dỡ mùng
không dám đâu mô
Thò tay nhè nhẹ (ớ ờ)
Thò tay
nhè nhẹ anh rờ được không ?(ơ ơ)
Nguyên
Lạc hò đáp
Hò ơ ớ ơ ơ
…
Có rờ thì
nhè nhẹ thôi
Kẽo không
em nhột (ớ ờ) em la trời à nhe! (ơ ơ)
Du My hò đáp:
Hò ơ ớ ơ ơ
…
La trời thì
em cứ la
Nhưng em lại khoái
(ớ ờ) để anh rờ ba "bốn lần
"(ơ ơ)
Nguyên
Lạc hò đáp
Hò ơ ớ ơ ơ
…
Mấy lần em cũng không "khe" (care)
Anh mà dừng lại em đè anh ra
Anh la mặc kệ anh la! (ớ ờ)
Hò ơ ớ ơ ơ
…
Anh la em xiết "cái mả cha" cho nó chết dầm
( ơ ơ) (2)
2.
Hồ Chí Bửu hò
Chàng :
Hỡi em đang cấy giữa đồng
Cớ sao em lại chổng mông lên trời ?
Nàng :
Anh ơi chớ hỏi làm chi
Mông em không chổng lấy gì anh ăn..hơ hơ!*
----
* Tội nghiệp các
nàng, phải dang lưng ra làm
việc nặng nhọc để nuôi thằng "dài lưng tốn vải/ ăn nó lại nằm" (trong đó có tui).
Thôi lấy lòng
các nàng để các nàng vui vẻ tiếp tục "phục vụ cách mạng", dang lưng ra làm việc, tui "nịnh" các nàng đây:
@. Nguyên
Lạc hò đáp (vui với các bạn Quảng Nam)
(Đây
chỉ đùa vui với các bạn thân Quãng Nam, có gì không phải xin bỏ qua)
Nguyên Lạc đùa
Mông em không chổng lấy gì anh "en"
Chẳng thà
anh chịu "nhen reng"
Em mà mông
chổng tội "en" quá trời!
Laiquangnam
Chẳng thà
chịu đói nhen reng
Bây chừ em chổng
đêm nằm ngáy kho
Trở mình
kiếm cái dật dờ
Lăn qua lăn lại ... chẳng ngờ "cù đum"*
-----
* Nằm "cù đum" là khu ngữ Quảng Nam: Người phụ nữ
nằm co đầu gối chạm khủy tay - Ý
nói: Tôi cần ngủ!
Du My
Anh nằm anh ngủ cù
đum
Em nhìn em thấy một
đùm phía sau
Anh ơi , thức dậy
cho mau
Em mà thiếu " hén " em sầu đó nghe .
Nối vận Cù
Đum:
Thà ta nằm ngủ cù
đum
Hơn là khác mộng
mà chung một giường
Laiquangnam
Buồn phiền nằm trất
cù đum
Chổng mông
buổi sáng
Bụm Đùm
ban đêm
Chồng con sáng
tối say mềm
Thất chí
Thiếp hiểu, lem nhem Thiếp rầu
Đi học con đói
đã lâu
Chổng mông
bán mặt, giọt châu đêm về
Qua các cầu hò trên của Laiquangnam, chắc các
bạn đã thấy rõ cảnh "chồng chúa vợ tôi"
như thế nào rồi. Cực khổ lo toan con cái và việc nhà...trong khi ông chồng vô tích sự "sáng xỉn chiều say". Hủ tục này phát xuất từ ông KHỔNG của ĐẠI HÁN đấy!
----------------------------------------------------------------
Ghi chú:
(1) Tìm em như thể tìm chim
Chim bay biển Bắc,
anh tìm biển Nam (ca
dao)
(2) Cô Gái Hái Chè
Hôm qua em đi hái chè
Gặp thằng phải gió nó đè em ra
Em lạy mà
nó chẳng tha
Nó đem đút "cái mả cha" nó
Tham khảo:
baclieu.gov.vn, Giáo sư Trần Văn Khê, Trần Trọng Trí
...
[*] Mekong Dòng Sông Nghẽn Mạch
@. Mời
xem
Hò Cần Thơ – Đinh
Thanh Huyền: Đoạn mở đầu của bài hát
Hò Miền Nam – Chí
Tâm & Ngọc Đan Thanh:
Hò Đối Miền Nam - Linh Phượng, Xuân Thưởng
Nhớ Câu Hò
Đồng Tháp
