Thật không phải đạo khi thiên hạ đồng lòng vinh danh các món
ngon Việt Nam mà quên để cho khẩu vị mở cảm xúc hướng về chén cơm trắng, cội
nguồn sự sống, chủ thể mọi thực phẩm trên mâm cơm của từng người Việt hiện hữu
trong lòng nền văn minh lúa nước.
Người miền Nam, trước sau vẫn là cộng đồng đa sắc dân, chọn
các vùng đồng bằng trồng lúa nước để góp phần làm nên non sông gấm vóc. Cứ mỗi
năm vào mùa gặt hái lúa mùa, không chỉ con người mà cả thần linh, tổ tiên, ông
bà cùng tất cả người khuất mặt đều hiện về trong ánh nắng chói chang trên cánh
đồng vàng rực màu lúa chín.
Trời mây xanh ngắt, các thửa ruộng, bờ mương phủ đầy các
loài hoa hòa quyện thơm lừng mùi lúa mới. Vào những ngày đó, dù bạn chưa đói bụng
cũng đầy trong mắt hân hoan hình ảnh chén cơm trắng bới vun, và hẳn đâu chỉ những
người đang sống và cả bao người khuất mặt cũng hiện ra để hương linh được hưởng
thụ hương gạo trắng, cơm mới.
Người miền Nam từ gốc cội đều là những người Việt con nông
dân, từ ruộng lúa chúng ta vô bếp nhà của má, của bà và từng bước chân lập đi lập
lại đoạn đường tưởng chừng ngắn nhưng chính đó là đoạn đường của sự sống cả cuộc
đời. Sống để cảm nhận an lành mùi thơm của chén cơm, từng chén cơm mà tinh hoa
thực dưỡng luôn trọn vẹn sự hóa thân của sức lao động, mồ hôi, nước mắt, có khi
cả máu được truyền đời xuyên suốt ý thức của dân tộc nông dân.
 |
|
Bếp nhà người miền Nam xưa với cái gac-măng-rê quen thuộc
được bày trong một hội chợ nông nghiệp ở Sài Gòn. (Hình: Trần Tiến Dũng)
|
Nhưng nếu bây giờ tôi kể cho bạn về chuyện ai đó chỉ coi việc
có chén cơm qua hành động nhấn nút nồi cơm điện thì bạn sẽ cho đó là quy luật
phát triển tất yếu, băn khoăn làm gì. Ừ, tôi hay bạn giờ đây khi ngồi quanh mâm
cơm chú ý đến thức ăn là chính, ít khi để ý đến cơm. Cơm với chúng ta ngày nay
chỉ là thứ chất bột được chọn cho khẩu phần ăn. Tôi không muốn quay ngược bánh
xe thời gian trở về những năm tháng thiếu ăn thèm cơm đến gặp ác mộng, hay mở lại
ký ức về những ngày no đủ để phát hiện rằng, ngày xưa bên trong tôi có phần ham
muốn ăn chén cơm nấu từ loại gạo ngon thượng phẩm.
Thật lòng, tôi chỉ ao ước được cùng bạn một lần vào tận bếp
quê nghèo của nhà ai đó, hay được trịnh trọng ngồi mâm trên nhà giàu để cùng
hít thở mùi cơm chín thơm lừng, thơm đến mức chừng như cả vạn vật quanh không
gian bếp nhà đều đang hân hoan thưởng thức hương vị ngon ngọt cơm chín từ loại
gạo Nàng Hương.
Người ta nói rằng, con người dễ bị các điều xấu ám ảnh nhưng
cũng cho rằng chính các ký ức tốt cũng thường xuyên khiến họ trăn trở với nỗi
nhớ. Tôi nhớ về nồi cơm, chén cơm của má mình! Nhà tôi ngày đó chung quanh là
ruộng lúa, mùi mạ non, mùi lúa ngậm đồng đồng, mùi lúa chín, đó là không gian
tôi hít thở hằng ngày, nhưng chỉ khi má nấu cơm gạo mới thì đầu óc và tâm hồn
trẻ thơ mới nhận thức rõ là cuộc đời quá đáng sống, đáng để ngửa mặt lên trên
mà reo lên: Cơm ngon quá má ơi!
Gạo từ lúa sáu tháng của nhà tôi ngày đó cũng có loại thượng
phẩm. Bây giờ thì tôi biết tên nhiều loại gạo quý nhưng tôi chỉ muốn nhớ hoài một
tên gạo Nàng Hương. Mỗi lần có ai hỏi Gò Công có gạo nào ngon thì lập tức tôi
mường tượng quanh tôi bao gương mặt người thân thích với miệng cười cởi mở để
cùng bộc lộ với tôi một điều. “Gạo xứ mình, cơm quê mình ngon khỏi nói!” Bạn
cũng có thể nói ý như vậy về gạo, về cơm quê hương bạn, bởi vì chỉ có sự phóng
khoáng của tinh hoa lúa gạo mới trao cho chúng ta cái nền giá trị bền vững, để
chính đáng hãnh diện nói cho người lạ biết tên riêng của quê hương bản quán của
mình.
 |
|
Phục dựng bếp và các dụng cụ làm bếp xưa để cổ động sử dụng
thực phẩm nông nghiệp sạch đang thu hút người đô thị. (Hình: Trần Tiến Dũng)
|
Có lẽ, trong những thứ mà con người đáng lưu giữ nhứt với thời
gian, để họ luôn có cái ngợi ca về tánh bất diệt của sự sống, thứ đó phải là gạo,
nhất là các giống gạo quý trao cho họ chén cơm thơm ngon. Tại sao phải gạo quý,
cơm thơm ngon? Mọi loài động vật đều tìm tới món ăn ngon hơn và ngon hơn nữa,
các giống gạo quý riêng tặng cho chúng ta điều đó. Nhưng vì sao ngày nay, các
giống gạo quý của chúng ta lại sắp tuyệt chủng, và chén cơm ngào ngạt hương
thơm trên mâm cơm Tết nhà nghèo, mâm tiệc nhà sang đang dần thuộc về dĩ vãng.
Ai đó nói Việt Nam không còn lúa sáu tháng, không còn loại gạo
quý thì nhập cảng từ Thái, Ấn, Cambodia… cũng được. Có chắc thời nay có tiền muốn
gì mà chẳng có không? Nếu thưởng thức một chén cơm từ gạo mắc tiền nhập cảng, nếu
bạn là người sâu sắc và chân thật thì bạn sẽ biết ngay trong chén cơm đó không
thể có được hương thơm của cánh đồng, nguồn nước, không khí… như chén cơm từ gạo
quê nhà.
Có thể không nói lúa có tánh dân tộc, nhưng chắc chắn từng
giống lúa loại gạo quý luôn có đất mẹ riêng. Lúa cũng không khác con người. Nếu
con người là kết tinh từ thể và hồn sông núi thì chén cơm từ giống lúa quý cũng
mang tâm hồn của đất mẹ. Hẳn bạn vẫn có lúc nói. Ông ta, cô ta… từ nước khác là
người khác, thậm chí có khi cho rằng người cùng một nước do sinh trưởng ở vùng
miền khác nhau nên có tánh khác với mình. Vậy thì chén cơm của đất mẹ chính là
loại thực thảo dưỡng thiêng liêng mà chỉ cộng đồng cùng chôn nhau cắt rún trên
đất mẹ mới nhận biết hết sự kết tinh từ mọi nguồn tinh hoa từ đất mẹ.
Trong nhiều dịp đi về đồng quê miến Tây, tôi thường gọi là
đi về với nơi chốn máu thịt và tâm hồn mình, lúc đó, đi đến đâu cũng được thưởng
thức các món ngon từ bình dân đến cao sang. Đồng bằng châu thổ sông Cửu Long
ngày nay dù sản vật tự nhiên có ít hơn ngày xưa, nhưng bù lại luôn có nguồn thực
phẩm nuôi trồng phong phú. Sự khám phá hay sáng tạo các món ngon cũ và mới ở miền
Tây là vô song! Đúng là ai sống ở miền Tây hay đến thăm miền đất này được ban tặng
chén cơm ngon thật có phúc biết chừng nào.
 |
|
Trời mây xanh ngắt, các thửa ruộng, bờ mương phủ đầy các
loài hoa hòa quyện thơm lừng mùi lúa mới. (Hình: Joel Vodell/Unsplash)
|
Nhưng những người có phúc ấy bỗng giật mình hốt hoảng, vì
chén cơm họ đang ăn từ thứ gạo được cho là ngon nhất ngày nay, thứ gạo nấu
thành cơm chỉ còn đượm chút hương vị lợt lạt. Nguồn hương cơm thơm từng trải
qua hàng thế kỷ quyến rũ nay đã không còn hiện hữu với niềm vui sống của con
người!
Tôi nhớ khoảng cuối thập niên 1970 của thế kỷ trước, vào thời
ngăn sông cấm chợ, lúc đó tôi có dịp đi về miệt U Minh Thượng, vào một buổi chiều
khi tàu đò vừa cập bờ. Tôi lên bờ kinh Miệt Thứ Bảy, bỗng bắt gặp hương cơm
chín thơm lừng trong gió chiều. Là người Sài Gòn, lúc đó phải ăn độn khoai, bo
bo, mì sợi… tôi thấy hạnh phúc vô bờ khi được nguồn hương cơm chín quyến rũ.
Tôi đi theo nguồn hương cơm về phía một ngôi nhà lá tươm tất,
nhưng thật ra đó là một chuồng nuôi heo, tôi không thể tin vô mắt mình khi biết
nguồn cơm thơm phức đó bốc lên từ nồi cơm bự của một người đàn bà nấu cho heo
ăn. Tôi lại gần nồi cơm hơn nữa để nhìn tận mắt hột cơm trắng tinh, mình cơm
dài chỉ nở hơn hột gạo một chút. Làm sao bạn có thể ngờ được những con heo của
nhà này, miệt này được ăn cơm nấu từ loại gạo ngon nhứt hạng của Đồng Bằng Sông
Cửu Long, đó là gạo có tên là gạo Trắng Tép.
Tôi không cần nói lý do loài heo ở miệt này được ăn cơm nấu
từ gạo Trắng Tép, bởi vì ai cũng biết đó là hệ quả của một thời bao cấp – ngăn
sông cấm chợ. Tôi chỉ muốn nhấn mạnh một ý là: Ngay thời điểm này, đất nước đệ
nhị cường quốc xuất cảng gạo mà ở một vùng đồng bằng trồng lúa nước phì nhiêu
nhất, bạn hay tôi tìm đâu ra được nồi cơm nấu từ gạo Trắng Tép để bới từng
chén, ăn từng hột còn nguyên hình hột gạo dài, cơm thơm bát ngát.
Đã đến lúc chúng ta nhắc nhau rằng, trở về với ý thức sâu sắc
về chén cơm cho dù chỉ để no bụng hay chén cơm gạo ngon để hân thưởng cuộc sống,
điều đó đâu có phải là việc đơn giản. Nhưng trên hết chúng ta luôn nhớ, đã sống
ở miền Nam, đã đến với miền Nam, được ban tặng chén cơm ngon là người thật có
phúc biết chừng nào. Vậy thì chân lý ở đâu nếu để cho một giống lúa quý, hột gạo
ngon, chén cơm thơm từng đồng hành sinh tồn với dân tộc nay lại biến mất vào hư
vô!
Hãy cùng nói thật với nhau: Đã là người Việt thuần hậu,
thành thật thì hẳn đều biết, đâu có thức ăn ngon nào trong cõi thiên hạ bày
trên mâm ăn thường ngày sánh được với chén cơm ngon!
Trần
Tiến Dũng
