Tranh minh họa của Đỗ Đức
Lý A Cứ người Lao Chải. Tuy không phải là già nhất bản nhưng Lý luôn đựơc
người trong bản tôn trọng, bởi anh ta biết nói lý và là người có cái lý cứng
nhất.
Cái gai đã nhọn thì nhọn từ bé. Mẹ Lý kể khi mới 5 tuổi, Lý đã biết những
điều tự nhiên như tuổi mười lăm. Một lần nghe thấy em đòi mẹ gãi lưng, Lý liếc
xéo sang bảo: “ lưng mình ngứa thì phải tự biết gãi chứ.Thế mẹ đi vắng thì mày
gọi ai?”Lớn lên Lý it nói. Lý thường bảo “nói thì không khó gì, nhưng nói để
nghe được thì phải nghĩ. Lúc đó lời nói rất quí, không thể nói bừa bãi được,
lúc cần nói mới nói”. Bởi thế khi nghe người Tà Chải* khoe bản mình đông đúc
mạnh hơn bản khác, hoặc người Xín Chải * bảo bản mình mới lập, đẹp không bản
nào bằng, Lý chỉ rim mắt lặng im như không thấy gì. Sau đó Lý mới lẩm bẩm “đúng
là lời của trẻ con, cái lý không cao hơn ngọn cỏ”.
Không ai bảo nhưng từ lâu Lý đã biết con ngựa hay khi đi đầu hơi cúi mới có sức
vươn đường xa. Cái lý hay không phải nhiều lời, không cần nói trước. Cái lý
đúng phải mạnh như mật gấu làm tan ngay chỗ đau, phải tốt như mật ong núi làm
trẻ con dứt ngay cơn đau họng. Cái lý cứng làm đối phương phải chết tức thời
như người lỡ ăn phải lá ngón, như cá gặp nước lá cơi. Muốn được như thế thì khi
lập lý phải nhẹ như gió, ngọt như nước, phải biết hạ thấp đầu như ngựa chuẩn bị
leo dốc, để cái lý nó đi cho êm. Chuyện nói lý là để được việc chứ đâu phải
khoe lời thả giọng. Bởi vậy từ lâu trong mâm rượu, ngoài bãi chợ Lý hay ngồi
lặng lẽ bỏ ngoài tai những lời nói lý huyên thuyên. Lý bảo cái lý có mùi rượu
dù có đúng cũng không ai buồn nghe. Cung cách sống ấy của Lý khiến nhiều người
nể trọng. Cũng vì thế mà nhiều vụ việc của người Lao Chải Lý đều được mời tham
gia giải quyết, và thường là được việc. Mới đây thôi, khi con đường du lịch đi
qua cạnh bản được nâng cấp phẳng phiu, xe đi êm ro đến mức tiến sát tận sau
lưng mình mà còn không biết. Bởi thế mới có chuyện con gà mái mải bới mồi cho
con bên đường bị xe cán chết mà còn không biết tại sao. Chủ nhà ra chặn xe nhờ
Lý A Cứ ra nói lý bắt đền. Lý đến nơi chẳng nói gì chuyện phạt mà lại thân
thiện tiến đến gần, sờ vào xe khen xe bóng đẹp. Thấy thế chủ nhà bắt đầu lo
hỏng việc, còn lái xe hy vọng không phải móc ví chịu phạt. Lúc này Lý mới lên
tiếng “chiếc xe này chắc chạy êm lắm, tốt lắm đây”. Lái xe gật đầu. “bởi thế
con gà mới không biết đường mà tránh”. Lái xe lại gật đầu. “thế thì cái xe có
lỗi rồi còn gì?”. đến đây Lý chậm rãi “xưa chưa có đường có xe, gà của bản không
bao giờ chết,nay có đường xe đến làm gà chết chả lỗi của mày thì của ai?” Cái
lý cứng như thế, lái xe còn cãi vào đâu được.
Những năm tuổi trẻ Lý cũng đã từng cắp sách tới trường. Nhưng vì khó ở cái
chữ phổ thông mà gần mười năm Lý mới qua lớp sáu. Nhưng có ai hỏi thì Lý lại
bảo “học lại dễ hơn, lên lớp làm gì!” Đến khi khu tự trị mở trường nghệ thuật,
nghe thấy lạ, Lý háo hức đòi đi để học cái mới. Lúc này Lý mới lớp 5 thôi nhưng
vẫn được tuyển. Với cấp trên, lúc ấy người Lao Chải chịu đi học cho là tốt lắm
rồi.
Lý về trường phải theo bổ túc văn sử cho hết lớp 7 để đủ tiêu chuẩn vào
trường trung cấp. Một anh cùng lớp có văn hoá lớp mười giúp Lý học bổ túc. Lý
bảo “không phải việc của nó mà nó giúp mình , thế nó là người tốt”. Nghỉ hè
xuống, Lý đem tam thất biếu anh, có điếu thuốc cũng chia xẻ cùng anh, quí hoá
lắm. Nhưng với thầy giáo thì lại khác. Gần ngày thi tốt nghiệp, Lý lo lắng bảo
thầy chủ nhiệm “lần này thi ra em mà không đỗ là lỗi ở thầy, tại vì thày có
trách nhiệm dạy mà em không hiểu, thế là thầy không làm tròn nhiệm vụ!”. Thầy
giáo quá ngạc nhiên, không biết nói thế nào. Tuy nhiên năm ấy Lý cũng đủ điểm
ra trường. Lý bảo dù mình học có kém nhưng cái lý đúng thì phải được đỗ thôi.
Về huyện công tác được vài năm. Một hôm Lý sắp xếp hòm quần áo rồi lặng lẽ
lên gặp trưởng phòng xin thôi việc về quê với lý lẽ rất đơn giản “mình không
thắc mắc gì, tại nhà mình không có người làm, mình phải về thôi”. Dừng một lát,
Lý nói tiếp “mình cũng biết việc nhà nước quan trọng, nhưng mình không làm đã
có người khác làm, còn việc nhà mình không làm thì không ai làm cho.” Thế là Lý
về.
Ngày đầu về, Lý đi chơi với bạn bè uống rượu say bò ra đường. Có người đi
qua thấy thế bảo “thằng Lý đấy, nó đi học làm cán bộ rồi nay lại bỏ về bản. bây
giờ say rượu trông thật xấu”. Lý A Cứ đang nửa mơ nửa thức vùng dậy cãi “ai nói
thế, tôi là người tốt, ra chợ mỗi bạn mời một bát rượu tôi mới được say đấy ,
chứ xấu bụng thì ai mời nào, bao giờ mà được say!
Như thế đấy, Lý A Cứ chỉ thích sống với cái lý của mình. Anh ta bảo “cái lý
của mình là tự sống tự có, còn cái lý của pháp luật là do người khác nghĩ ra
viết vào giấy, khó theo lắm. Cái lý của mình gần mình hơn, dễ dùng hơn”.
Lý về bản làm việc cần cù. Những lúc thiếu đói trong bản có người kêu ca
chính quyền, muốn Lý đồng tình. Nhà Lý cũng có lúc như thế, nhưng Lý bảo “đó là
tại mình kém, tại sao người ta đủ mà mình lại thiếu, tại sao lại lấy cái thiếu
cái kém của mình ra làm thành lỗi của chính quyền. Muốn đủ thì phải làm việc
thôi”.
Nhà Lý có vườn lê to. Những năm được mùa, quả lê cũng là nguồn thu nhập khá.
Lý đem lê ra chợ bán, cứ hào một quả, đếm đủ lấy tiền. Người mua sau thấy còn
quả nhỏ, mặc cả sáu bảy xu thì Lý vặn lại “muốn rẻ sao không đi sớm mà mua, giờ
còn nói gì!
Ngày rỗi Lý đi chặt gỗ pơmu vác ra phố huyện bán. Bị kiểm lâm bắt, bị lập
biên bản phạt vì vi phạm luật bảo vệ rừng, can tội phá rừng. Lý không chịu.
“Phá rừng là tội của bọn buôn gỗ, sao không bắt nó. Không có chúng mua thì đời
nào tôi đi chặt gỗ. Muốn bắt là phải bắt bọn chúng chứ không phải là tôi!”. Kiểm
lâm đành đấu dịu “thôi để bắt bọn mua, còn mày không phá rừng nữa nhé”. Lý bảo:
“nói thế còn nghe được.”
Ngày Lý A Cứ mua cái xe Min để tập chạy xe ôm, cả Lao Chải phục lắm. Ra
người bản mình cũng tài lắm chứ đâu, chỉ biết đi bộ, cưỡi ngựa. Xe dắt về mới nổ
máy để chạy cho êm thôi đã có nhiều người tỏ ý muốn ACứ cho được ngồi sau xe
một lần, chắc sướng lắm vì nó có vẻ khoẻ hơn con ngựa, nhanh hơn con ngựa. Lý
cười: cứ đợi đấy khắc biết.. Đến buổi chiều, người ta thấy Lý tập tễnh đi bộ về
bản, mặt xây xát xưng vù. Ai hỏi Lý cũng không chịu nói. Về sau mới biết Lý tập
xe đâm vào đống quẩy tấu của người xuống chợ. Xe bị hỏng, còn Lý lăn trên đống
quẩy tấu nên không bị trọng thương. Mọi người kéo đến vây quanh bắt đền, Lý cãi
“tưởng ta đi xe giỏi lắm à? Thấy xe sao không tránh. Xe còn hỏng đây này, ta
chưa bắt đền thì thôi còn nói gì nào?” Sau này Lý bảo đổ xe là tại mình thôi,
tại mình non tay lái. Lúc ấy cãi là nói bừa để tự cứu mình thôi. Thế mà cũng
thoát. Có người bảo Lý, sao biết sai còn cãi cố, thì Lý bảo “thế việc của mình,
mình không biết tự bênh thì ai bênh mình nào?”
Chi bộ Lao Chải có 5 đảng viên do Vàng Chẩu Din làm bí thư nhiều năm. Mới
đây đại hội, các đảng viên bàn nên cất nhắc lớp trẻ. Thấy ý kiến đã thống nhất,
Chẩu Din vui lòng thôi bí thư. Ông bảo “bớt việc chi bộ thì thêm việc nhà cũng
tốt”. Nhưng cũng từ hôm ấy, Chẩu Din không đi họp chi bộ nữa. “Không đi nữa
đâu! Mình đã làm bố rồi thì không làm con nữa”-Chẩu Din nói. Người bảo phải,
người bảo không đúng lý. Tranh luận mãi không hồi kết mọi người bèn đi tìm Lý A
Cứ hỏi xem như thế là đúng hay sai. Nghĩ một lúc, Lý bảo “ông Chẩu Din sai,
việc chi bộ có phải việc nhà ông đâu mà ông đem cái lý ở trong nhà ra nói”. Lúc
ấy Chẩu Din mới chịu.
Chuyện Lý A Cứ còn dài, còn nhiều nữa. Cái lý của A Cứ nhọn sắc như dao lá
lúa, cũng có lúc tù như cái gai bị gẫy. Nhưng Lý A Cứ cũng không chịu thua ai.
Cũng bởi Lý chỉ mở miệng khi bị chạm tới chứ ít khi đem cái lý đi dạy đời. Lý
bảo:Trên đời này, cái lý thì ai chẳng có, sao phải bắt người ta theo cái lý của
mình. Chỉ khi người ta chạm đến mình thì mình mới buộc phải nói lý thôi!
Đỗ Đức
Hà Nội. 2/5/2000-3/4/2007
*Lao Chải: bản già, lâu đời
*Tà Chải: bản lớn
*Xín Chải: bản mới lập
