Mùa bão – lũ – lụt năm 2020 ở Việt Nam bùng lên. Tháng 10
năm Canh Tý, nước dâng nhanh như sấm giật, người dân miền Trung kể rằng họ mới
đốt nến lên nhìn mực nước dưới cột nhà, quay đi quay lại một chút, nước đã sát
mép chân. Nước dâng cho mưa, lụt nhưng nước còn ngậm lũ của những nhà máy thủy
điện do nhà nước dựng lên xả ra liên hồi.
Tiếng dân kêu nạn của năm Canh Tý có nhiều điều lạ thường. Người dân không gọi tên nhà nước, mà chỉ gọi tên nhau. Dân gọi dân, đời gọi đời, thậm chí gọi cả trời… nhưng ít ai nghe thấy tiếng gọi tên nhà cầm quyền trong cơn hoạn nạn.
Suốt nhiều tuần liền, trên các trang mạng xã hội như
Facebook, tràn ngập các tin tức về người cứu người, hy vọng được cứu và hy vọng
đến nơi kịp lúc. Không có ranh giới nào về vùng miền hay giàu nghèo. Bức tranh
Việt Nam đẹp lạ lùng trong khốn khó.
Nhưng, đó là chuyện của dân đen.
Mặt khác của việc người dân tự giúp nhau, không gọi tên
chính quyền trong hành động đơn phương của mình – nói một cách nào đó đã tạo ra
một cơn đau nhức, tinh thần của những người lãnh đạo. Những người cầm quyền bị
đẩy ra ngoài rìa của hành động yêu thương, như thể họ bị coi như không phải là
người Việt vậy. Bên cạnh đó, những tuyên bố cứu trợ người dân từ nhà nước rất
chậm chạp so với hành động trực tiếp và hiệu quả của một cô ca sĩ tên Thủy Tiên
ở Sài Gòn, là sự sụp đổ về ý nghĩa cai trị đất nước, đặc biệt khi sự cai trị
đó, luôn hô to là sống chết vì nhân dân.
Trăm năm nay, nước Việt vẫn sống và gượng sống với bất kỳ
khó khăn nào, bởi tình đồng bào. Kẻ bị tát phía kia, thì phía này cũng đau.
Chuyện đói khổ ở đâu đó, dù không nhìn thấy mặt nhau nhưng đủ thắt tim người
đang ăn miếng no đủ. Những điều giản đơn ấy tạo nên một tinh thần đạo đức của
người Việt, như di sản cuối của cha ông để lại.
Đến thời đại hôm nay, mưa lũ hôm nay, giữa mọi thứ đau
thương hỗn loạn diễn ra, nhà cầm quyền nhất mực tập trung kèn trống đại hội
riêng. Bên cạnh hình ảnh rộn rịp vỗ tay chúc tụng nhau, là bão ập, nước dâng,
người chết, nhưng rồi chỉ có một tướng quân được nhắc tên để tưởng niệm ở Quốc
hội.
Rồi đến khi rảnh tay, các quan lại địa phương lại trình diễn
bằng ngôn ngữ chính trị, vờn trên khốn khó đời thật của dân đen, bằng việc viễn
dẫn luật 64/2008 để chặn thu tiền cứu trợ của mọi nơi dồn về vùng bị nạn. Luật
64/2008 tạo ra áp đặt và mơ hồ, lại được bọn lạm quyền thích dựa dẫm làm cớ để
chặn, lấy, trong lúc quốc gia khẩn cấp. Luật ấy cắt đứt nghĩa đồng bào, tình
dân tộc… bằng cách ra lệnh không có bất kỳ ai người Việt được quyền tự mình cứu
giúp nhau, mà phải nộp hết cho nhà nước, và để nhà nước định đoạt.
Bối cảnh ấy, dẫn đến những xung đột nhất định. Và những xung
đột như vậy giữa người cứu trợ và các giới chức địa phương cũng cho thấy luật về
quyền lập hội, công đoàn hay tổ chức NGO trong nước đang thúc bách vô cùng. Ở
nhiều nơi cho biết, nhiều đoàn cứu trợ đã tức giận ngừng phát, có người đòi
mang hàng cứu trợ đi về, phát luôn trên đường đi chứ không muốn bị lấy đi, nạp
cho bất kỳ cơ quan địa phương nào.
Hàng cứu trợ chồng chất ở các nơi như vậy nhưng không đến được
tay người dân, tranh cãi nhiêu khê. Luật 64/2008 giúp cho các quan lại địa
phương khả năng không bóp được dân bên ngoài, thì bóp dân bên trong. Nhiều gia
đình từng kể với báo chí rằng, họ vừa cầm được 500 ngàn, nụ cười chưa kịp tắt
thì bọn nách thước, sai nha ập đến, lấy đi 400 ngàn, vỗ ngực nhân danh phải
chia phần công bằng.
Dân gian vẫn có câu “mượn hoa dâng Phật” hay mỉa mai hơn là
“của người ơn ta”. Một hệ thống hành chính nhà nước thì không thể tồn tại trong
sự mỉa mai như vậy, và nếu cố bám vào một điều luật không sức sống nào đó để
hành động, thì lại là cơ hội tốt để trăm triệu dân Việt xét lại về cách sự nuôi
dưỡng bất công, vô lý đó có xứng đáng là bộ mặt đại diện một nhà nước hay
không?
Quảng Trị là một trong những nơi sớm nhất nhận ra sự xung đột
này. Công văn giải thích (nói lại) từ tỉnh này với hoạt động cứu trợ, phân minh
rằng sẽ không có cản trở hay buộc giao nộp hàng cứu trợ có thể chưa làm vừa
lòng hoàn toàn những người dân quan tâm, nhưng chí ít cho thấy phản ứng cần thiết
phải làm. Dù bịt mắt bịt tai cố chấp như thế nào, rồi cũng phải có người nhận
ra rằng: Nhân dân là giá trị tối ưu cho việc xây dựng xã hội. Không thể có hệ
thống công quyền mạnh đứng trên nền nhân dân đói khổ – còn nếu có, chỉ có thể
là áp bức.
Không có thứ luật nào hay mệnh lệnh chính trị nào có thể cưỡi,
ngồi trên nỗi đau của con người. Đó là điều mọi nhà lãnh đạo cần phải học nằm
lòng. Nhất là khi có những loại luật được tạo ra để hủy diệt truyền thống
thương yêu của người Việt với nhau.
Tuấn Khanh
