Trên lối ra vào của tòa nhà nơi tôi làm việc ở Boston có
treo một bức họa một dòng sông chảy ngang qua ngọn đồi cỏ xanh. Dĩ nhiên, phải
đẹp lắm mới được treo ngay trong hành lang rộng nơi mọi người đều đi qua.
Khi có dịp nhắc tới bức tranh, tôi thường nói với các bạn đồng nghiệp, bức tranh đẹp nhưng cảnh thật của làng tôi còn đẹp hơn thế nhiều. Các bạn người Mỹ ít khi tranh luận những chuyện đẹp xấu phát xuất từ nhận xét chủ quan, và hầu hết là dân thành phố nên gật đầu cho qua chuyện nhưng chắc không tin.
Thật ra, nét đẹp của dòng sông quê hương tôi là nét đẹp của
kỷ niệm, của ký ức. Trong ý thức tôi, suốt nửa thế kỷ qua, dòng sông vẫn chảy một
màu, rặng tre vẫn xanh suốt bốn mùa xuân, hạ, thu, đông. Không có sông xưa hay
bến cũ. Chỉ một dòng sông và một bến bờ.
Thật vậy, tôi đã đến nhiều dòng sông lớn như sông Yamuna,
sông Hằng, sông Seine, sông Thames, sông Danube và nhiều sông đẹp ở Mỹ. Nhưng với
tôi không dòng sông nào êm đềm và thơ mộng như sông Thu Bồn. Những chiếc ghe
chài đậu dưới hàng tre đang nghiêng nghiêng soi bóng, đàn bò gặm cỏ, tiếng hò
nhặt khoan.
Tôi ý thức về buồn, vui rất sớm. Những ngày còn nhỏ ở Duy
Xuyên, khi có chuyện gì làm mình buồn tôi thường ra ngồi bên bờ sông. Từ nhà
tôi ra sông chỉ cách một rặng tre. Khi vui tôi đi với bạn bè thả diều, câu cá
nhưng khi không vui tôi chỉ đi một mình. Và tôi ngồi ở đó cho đến khi vơi buồn
tôi mới trở về.
Bây giờ không có sông. Trước nhà tôi là một Thiền Viện. Giống
như khi còn nhỏ ra sông, ở đây khi có việc không vui trong lòng tôi đến ngồi im
trước Đức Phật. Không cầu xin và ngay cả không lạy Phật. Chỉ vái ba vái như một
cách chào và ngồi xuống. Trong bóng tối mờ mờ, tôi chỉ thấy nụ cười của Đức Phật.
Tôi im lặng để gạn lọc lớp bùn dơ đục trong ý thức của mình. Khi nhẹ lòng tôi đứng
dậy ra về.
Nhắc chuyện trong đục tôi nhớ có đọc một câu chuyện về những
lời dạy của Đức Phật trong một tạp chí Ấn Độ. Câu chuyện này cũng được nhắc lại
trong các sách tiếng Việt, dù có khác ít nhiều.
Ngày nọ trên đường hoằng pháp, Đức Phật sai ngài A-Nan đi lấy
nước. Đức Phật bảo ngài A-Nan trở lại dòng sông nhỏ mà Đức Thế Tôn và ngài
A-Nan vừa đi qua để lấy nước. Ngài A-Nan bạch với đức Phật rằng dòng sông đó vừa
có một đoàn xe hai bánh chở đầy thóc lúa được những nông dân đẩy qua nên làm
cho nước đục. Phía trước một đoạn đường không xa có một dòng sông khác nhưng nước
chắc trong veo. Từ đây đến đó cũng bằng đoạn đường từ đây trở lại dòng sông cũ,
nếu đi tiếp sẽ gặp nước trong. Nhưng Đức Phật nhấn mạnh ngài A-Nan nên trở lại
dòng sông cũ và nhớ phải lấy nước trong chứ đừng lấy nước đục.
Ngài A-Nan dĩ nhiên vâng lời. Thị giả của Đức Phật ôm bình
trở lại dòng sông cũ. Quả nhiên nước đục ngầu. Đoàn nông phu và đoàn xe hai
bánh đã đi qua nhưng họ cũng đã khuấy động lớp bùn dơ dưới đáy sông. Đức Phật dặn
phải lấy nước trong. Ngài A-Nan đặt bình xuống, ngồi bên bờ sông và thiền định.
Khi ngài mở mắt nhìn, phía trước là một dòng sông trong vắt.
Ngài A-Nan lấy đầy bình nước và trở lại nơi Đức Phật đang chờ. Trên đường về nhớ
lại những lời Đức Thế Tôn dặn, ngài hiểu rằng Đức Phật chỉ mượn việc đi lấy nước
để giảng về thiền định. Ý niệm trong con người cũng như nước trong sông khi những
chất dơ lắng xuống, tâm sẽ trong sáng ra.
Vừa rồi tôi có kể lại chuyện Bà Chín đối xử không tốt với
tôi gần nửa thế kỷ trước. Có bạn khuyên tôi nên tha thứ, có bạn khuyên phải
thông cảm cho bà, có bạn trách tôi sao lại đeo mang gánh nặng trên đường sau mấy
chục năm.
Bài viết thật ra không liên quan đến oán ghét, trách móc,
căm hận đeo mang gì cả. Từ năm 13 tuổi tôi đã không giận hờn bà. Nhiều người bà
con ruột thịt của tôi còn đối xử với tôi tệ bạc hơn nhiều. Nếu tôi vướng vào những
hệ lụy đó có thể tôi đã chết, theo cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng, từ lâu rồi.
Điều tôi muốn gởi gắm trong bài viết ngắn là mỗi người nên
nghĩ thật, sống thật với chính mình và đón nhận mọi hoàn cảnh đến với mình bằng
một tâm không bụi bặm, không thù oán.
Mỗi người, mỗi sự vật đến trên đời này đều có lý do riêng.
Nghiệp duyên mỗi người mỗi khác. Đừng trách ai mà phải biết chấp nhận những cái
không như mình muốn nhưng có mặt trong cùng một không gian và thời gian với
mình, để từ đó vươn lên trong nhẹ nhàng, an nhiên và không bị vướng vào chấp.
Trong dải thiên hà mênh mông vô số những vì sao, thoạt nhìn
tưởng rằng mỗi vì sao riêng rẻ và độc lập nhưng không, chúng rất cần nhau nhưng
đồng thời cũng có tướng dụng riêng. Từ bi, hỷ xả không đến từ những lời dạy tôn
giáo, trong trường hợp tôi là Đức Phật, mà đến từ một tâm trong sáng của chính
mỗi người.
Nói vậy không có nghĩa là tôi sống thật và nghĩ thật được hết.
Tôi còn rất nhiều điểm xấu, phải nói là quá nhiều điểm xấu cần thay đổi. Tôi
cũng nhỏ nhoi và phàm tục nên không thể tự ngồi sau vườn mà phải sang chùa nhờ
uy nghiêm của Đức Phật.
Ngôi chùa với tôi bây giờ là dòng sông thời thơ ấu.
Trần Trung Đạo
