Lời mời này có thiệt tình, chắc cũng không có mấy ai hưởng ứng . Vì nghe tới Poutine là đủ ớn rồi . Hơn nữa, món ăn Poutine, có thiệt, cũng chẳng mấy người biết nếu không phải dân ở Québec hay Montréal, Canada .
Thật vậy. Một hôm, CM tôi nhận một bài báo có tựa
« Poutine, còn hơn là một món ăn, mà đó là chuyện tranh chấp về bản sắc và
chánh trị giữa Québec và Canada » (Lucie Weeger, 14/01/25) . Từ lâu bị cái
tên Poutine ám ảnh, nay bổng thấy « Poutine » là món ăn mà lại còn là
nguồn tranh chấp về 2 vấn đề lớn của một địa phương với một Quốc gia, thì thử hỏi
làm sao CM tôi không chú ý?
CM tôi bèn viết thư hỏi một người bạn thân ở Montréal, gốc
giáo chức kỳ cựu ở Mỹ Tho, về « Poutine », được anh ấy trả lời liền
« Poutine là món ăn quốc hồn quốc túy của dân Québécois, nhứt là giới bình
dân. Rẻ tiền thỉnh thoảng ăn cũng ngon, dân Mít tui ăn trưa với 2 ly
cà-phê chỉ khoảng 15 đồng mà muốn ngồi tới tối coi iPad hay iPhone, nhìn thiên
hạ qua lại, cũng không ai hỏi giấy» .
Vậy là « Poutine » đúng là tên một món ăn phổ biến
ở xứ Canada . Mà gốc lại ở Québec thì chắc ở ngay xứ Tây phải có món
« Poutine » chớ? CM tôi bèn kiếm ở xứ Tây thì quả thật, ở ngay Paris
X và XI có món « La Poutine » và cả tiệm bán gọi là « La
poutinerie ». Giá từ 7€ tới 15€ một phần ăn. Có giao tận nhà, nhưng chắc
chỉ ở trong Paris mà thôi .
Nghĩ ra mình thiệt là nhà quê. Ở vùng Paris 47 năm rồi mà vẫn
chưa biết « La Poutine » trong lúc đó, « La Poutine » đã phục
vụ thực khác từ cuối thập niên 50!
Nhưng tại sao tên món ăn lại trùng với Họ của người, như tên
Vladimir «Poutine»?.
Phải chăng ông cố nội của Poutine ở Điện Cẩm-linh đã làm và
bán món «La Poutine »?
Để giao thiệp với nhau, mỗi người lấy cho mình một cái tên
như một con số, sau đó, là tên rửa tội. Tới cuối thề kỷ XII, nhà vua mới bắt đầu
cho dân chúng tự lấy cho mình Họ để phân biệt với nhau vì dân số ngày càng tăng
trưởng. Người lấy tên nghề nghiệp của mình làm Họ như họ
« Couturier » (thợ may), họ « Boulanger » (làm bánh mì), hoặc
lấy chỗ ở làm Họ như« Bois » (rừng), hay sắc diện như Blanc (trắng),
…
Họ « Poutine » có nguồn gốc từ phía nam Âu châu,
do chữ « poute », tiếng địa phương, có nghĩa là « môi to
dày » (sắc diện) . Và nghĩa rộng ra là « người trề môi, bỉu
môi » . Như vậy tên « Poutine » không liên hệ xa gần gì với món
ăn « La Poutine » hết cả . Cũng may !
Về món « Poutine », lại có thêm một giai thoại
khác . Vào khoảng năm 1957, một người khách hàng tên Eddy Lainesse xin phép ông
chủ Fernand Lachance để phô-mác và khoai vào chung một bao giấy. Ông chủ thấy vậy,
liền bảo « Như vậy mày sẽ làm thành món poutine rồi » .
La Poutine
Khi tìm hiểu, CM tôi mới thấy món « La Poutine »
nay đã khá phổ biến mà chính mình không biế . Chẳng những ở Paris có, mà ở Đức
cũng có. Và nghe nói trong vài Mc Donald, King Burger hay Quick Burger cũng có
nữa?
Đó là món ăn quen thuộc vào giữa bữa ăn chánh của dân Québec
từ những năm 1950 ở vùng quê gồm có khoai chiên sắt miếng lớn hơn frites, phủ một
lớp phô-mác thỏi (miếng nhỏ dày) và chang nước sốt lên. Món «La Poutine» tới
năm 1990 được hào hứng tiếp đón trên khắp xứ Canada, từ những nhà hàng bình dân
tới nhà hàng sang trọng. Nó vượt biên giới qua Huê kỳ và vượt luôn Đại- tây
dương qua Âu châu trở thành một món ăn thời thượng của văn hóa ẩm thực xứ
Québec.
«La Poutine» đã phổ biến nhưng nguồn gốc thật sự vẫn còn
tranh cãi. Nhiều người cho rằng món «La Poutine» như ngày nay ta biết đã trải
qua một quá trình dài với nhiều giai đoạn khác nhau . Có người quả quyết
« La Poutine » là do từ tiếng anh « Pudding » mà ra, nhưng
nguồn gốc phổ thông của nó lại từ một tiếng lóng (argot) của Québec là
« mess » (đội lính cùng ăn cơm). Chữ «mess» do tiếng pháp cổ
« mes » (mets) có nghĩa là món ăn. Còn theo nguồn gốc từ chữ la-tin
«missum», thì có nghĩa là « dọn ăn lên bàn ăn». Tựu trung vẫn liên hệ tới
món ăn và ăn .
Ở Québec có nhiều gia đình, nhiều địa phương tự nhận chính
mình sáng tạo ra món poutine vì những nơi này ở gần những nhà làm phô-mác. Ở
Trung tâm Québec, ông Fernand Lachance, chủ tiệm « Café lý tưởng »
(Le Café idéal) nhắc lại năm 1957 lần đầu tiên ông thêm vào món La Poutine những
thỏi phô-mác và hỏi khách hàng có thấy hài lòng không? Từ đó, món La Poutine trở
thành phổ biến. Nhiều tiệm bán còn thêm vào sốt ketchup. Tránh bị mau nguôi,
ông hâm nóng nước sốt và chang lên khoai và phô-mác.
Ai sáng chế ra món «La Poutine »? Chưa hế . Còn nhiều
người lần lượt lên tiếng nói chính họ mới là tác giả thật sự. Gia vị của La
Poutine có thay đổi ít nhiều. Tên gọi « Poutine » cũng đuọc giải
thích thêm như «Poutine» là do tiếng «pouding» mô tả món ăn hỗn hợp nhiều thứ
và dính vào nhau. Nhiều người khác dành nói lý lẽ của mình mới đúng
« Poutine » là do tiếng pháp « potin » (pâté) và tiếng
« poutitè » (món ra-gu khoai tây) .
Tên chỉ của một món ăn mà có nhiều người tranh nhau là người
bày ra. Thật phức tạp. Vì trùng với Họ nhà Poutine?
Tới năm 1983, món La Poutine mới qua tới Montréal ăn với thịt
ung khói, tuy hai nơi không quá cách xa nhau. Từ đây có nhiều xe bán La Poutine
luu động rất ăn khách. Theo luật dịch biến, La Poutine cũng thay đổi dưới nhiều
dạng khác nhau . Như « Poutine i-ta-lò » (Ý) ăn kèm với spaghetti có
sốt hoặc kèm với súc-xít . Có cả « Poutine chay » chang sốt bằng nấm
hoặc rau cải (lê-ghim) .
La Poutine phổ biến áo ạt khắp nơi như vậy nhưng vẫn chưa được
nhìn nhận là món ăn cao cấp . La Poutine được các đầu bếp lớn (Chefs) chọn là
món ưa thích trong cuộc cách mạng ẩm thực suốt những năm 2000 theo tiêu chuẩn
món ăn bổ dưởng vì căn bản là khoai và phô-mác .
Năm 2002, Sếp bếp Martin Picard ở Montréal của nhà hàng
« Au Pied de Cochon » là người đầu tiên nâng món Poutine lên hàng cao
cấp bằng cách thêm vào gan ngổng (hay vịt) trở thành « Foie gras
Poutine » .
Và từ đây, La Poutine thay đổi giai cấp, bước một bước dài
thẳng vào những nhà hàng sang trọng của những thành phố lớn như Toronto với lớp
áo mới như « Poutine tôm hùm », « Poutine thịt bò », ….
« La Poutine » là của Québec hay Canada?
La Poutine phát xuất từ Québec, chính xác hơn là từ Trung
tâm Québec . Đó là sự thật, điều hiển nhiên . Nhưng La Poutine đã từng được dán
nhản hiệu là « sản phẩm canada » . Nghe qua, dân Québec liền trề môi
. Năm 2011, trên Toronto Life, Sếp bếp Chuck Hughes ở Montréal than phiền là,
trong những năm sau này, món La Poutine bị nhận là món ăn của Canada . Không
riêng gì món Poutine mà còn nhiều món khác nữa .
Qua năm 2017, ông Nicolas Fabien-Ouellet, người Montréal,
trong chương trình nghiên cúu hậu Tiến sĩ về những hệ thống ẩm thực ở Đại học
Vermont, cho rằng « khi nói món La Poutine là của Canada là cố ý làm lu mờ
đi nét văn hóa của Québec và còn làm tổn thương tính chánh thống của nền tự trị
của một Tỉnh bang » .
Trên New York Times, ông Fabien-Ouellet nói thêm « trước
kia, món La Poutine đã từng bị nhiều xuyên tạc, châm biếm . Nay nó trở thành một
món ăn thời thượng tầm vóc quốc tế nên Canada muốn giành lấy nó là của mình,
nhưng La Poutine vẫn không thể là sản phẩm của người Canada » .
Ngày 19 tháng 5 năm 2023, Google tuyên dương La Poutine bằng
cách đăng hình một dỉa poutine rất đẹp trên mạng Google.
La Poutine đã từng trở thành đề tài tuyên truyền và hài hước
chánh trị. Năm 1994, Đảng trưởng Đảng « Cải cách » (Le Réformisme),
ông Preston Manning, muốn tạo cho mình hình ảnh người chống Québec, bèn nhờ chụp
hình ông đang ăn ngồm ngoằm một đĩa La Poutine trong một nhà hàng ở Montréal.
Nhưng hình ảnh này lại hoàn toàn phản tác dụng vì nhà hàng nơi ông biểu diển lại
bán khoai chiên với thịt ung khói, không phải đúng món La Poutine của Québec.
Ông bị chế diễu là người dốt văn hóa Québec.
Về món La Poutine, có thêm một giai thoại thú vị . Trong một
chương trình « TV 22 Phút », năm 2000, nhà báo Rick Mercer hỏi ông
George W. Bush, lúc còn làm Thống dốc Tiểu bang, nghĩ thế nào nếu Thủ tướng
« Jean Poutine » (thay vì Jean Chrétien) ủng hộ ông trong cuộc bầu cử
Tổng thống ? Vài năm sau, nhơn chuyến thăm viếng Canada, George W. Bush gặp
Thủ tướng Paul Martin, nhắc lại với ý khôi hài là ông không hề gặp Thủ tướng
Jean Poutine !
Năm 2003, món La Poutine trở thành vấn đề phê phán vì sức khỏe
công cộng . Một nhóm các bà mẹ ở Toronto, mệnh danh là « cảnh sát
poutine » (The Poutine police) yêu cầu lấy món La Poutine ra khỏi thực đơn
của căn-tin trường học vì món ăn đó chứa quá nhiều chất béo . Các bà thành công
. Món La Poutine được thay thế bằng món ít chất béo hơn .
Tiếp theo, « Ủy Ban Thanh niên » của « Đảng Tự
do Québec » đề nghị không bán món La Poutine trong các Cafétaria của trường
học trong tỉnh.
Qua Âu châu, số phận của La Poutine lại điêu đứng hơn. Ở
Nga, ông Tổng thống tên Poutine không thể chấp nhận có món ăn và nhà hàng mang
cùng tên với ông được. Những nhà bán La Poutine đầu tiên liền bị bảo hãy dẹp
ngay, nếu không sẽ bị đốt và chủ bị bắt đưa lên Sibérie cải tạo. Có nơi, chủ
nhà hàng đổi tên thành ra Raspoutine. Nhưng vẫn chưa được yên.
Nhiều nhà hàng bị sỉ vả và hăm dọa đã phải lên tiếng nói rõ
«La Poutine» là tên một món ăn ỏ Québec từ những năm 50, hoàn toàn không liên hệ
tới ông Tổng thống Poutine ở Điện Cẩm-linh.
Chuyện rắc rối về món Poutine không chỉ ở Nga nơi có ông Tổng
thống tên Poutine, mà xảy ra tại xứ Pháp nữa. Ở Tỉnh Montpellier, miền Tây Nam,
không phải xứ Nga và không có cái ông Poutine, mà nhà hàng « Poutine
House », 61, rue Jean Moulin, 34000 Montpellier, cũng lại chịu chung số phận,
cùng bị sỉ vả, hăm dọa khủng bố vì cho rằng đây là cơ sở ủng hộ Ukraine . Một
hôm, nhiều người tới dừng lại trước cửa tiệm hỏi tại sao dám lây tên Poutine là
tên của Tổng thống Liên bang Nga làm tên của hàng?
Những người hung hăng này chắc là dư luận viên của Poutine
như thứ ở Hà nội của Tô Lâm?
Nguyễn thị Cỏ May
