1
Mỗi sáng, ông thức dậy trước khi trời sáng hẳn. Không phải vì còn ham sống. Mà vì ở tuổi tám mươi bảy, ngủ dậy được thêm một lần đã là một thứ tin tức. Một thứ tin tức nhỏ, không ai đăng báo, không ai đưa lên truyền hình, không đứa con nào gọi điện chúc mừng, không người bạn cũ nào còn đủ sống để nói với ông “Ê, ông còn đó hả?” Nhưng đối với ông, giữa cái im lặng xanh xám của buổi sớm, khi căn nhà còn đang thở bằng những tiếng máy lạnh, tiếng tủ lạnh, tiếng gỗ co lại trong đêm, sự kiện ông mở mắt ra được vẫn có chút gì như một thông cáo của vũ trụ. Chưa hết. Chưa xong. Chưa tới lượt. Hôm nay, ít nhất cho tới giây phút này, ông vẫn còn bị giữ lại trong danh sách những kẻ phải tiếp tục sống.
Ông không ngồi dậy ngay. Ngày xưa, lúc còn trẻ, thức dậy là
đứng phắt lên, như đời đang gọi mình ra trận. Thân thể khi ấy là một con ngựa
nóng máu. Chỉ cần một tiếng động, một ánh nắng, một mùi tóc đàn bà còn vương
trên gối, là cả người đã bừng lên, muốn bước ra ngoài, muốn thắng, muốn yêu, muốn
cãi, muốn làm cho thiên hạ biết mình có mặt. Bây giờ, thức dậy là một cuộc
thương lượng. Trước hết thương lượng với cái lưng. Rồi với hai đầu gối. Rồi với
cổ chân. Rồi với trái tim, cái cơ quan già nua nhưng vẫn còn giữ thói kiêu
căng, cứ đập chậm rãi như một ông công chức hết nhiệm kỳ mà chưa ai ký giấy cho
về hưu.
Ông nằm yên, hai mắt mở, nhìn lên trần nhà. Trần nhà không
có gì để nhìn, nhưng người già thường nhìn những chỗ không có gì, vì những chỗ
không có gì mới đủ rộng cho ký ức đi qua. Ngoài cửa sổ, trời chưa sáng hẳn. Một
màu xám mỏng đọng ở mép rèm. Không phải màu đêm, cũng chưa phải màu ngày. Cái
khoảng giữa ấy làm ông thích. Nó giống tuổi già. Không còn sống như người sống,
mà cũng chưa chết như người chết. Lơ lửng. Bị treo giữa hai cõi bằng một sợi chỉ
rất mảnh, đôi khi chỉ là tiếng thở khò khè trong lồng ngực.
Ông đưa bàn tay lên trước mặt. Bàn tay ông gầy, những đường
gân nổi lên như rễ cây già bị mưa làm lộ ra khỏi đất. Hồi trẻ, bàn tay ấy từng
ký giấy tờ, cầm ly rượu, ôm đàn bà, lái xe, chỉ trỏ bản đồ, đập xuống bàn trong
những cuộc tranh luận mà ông tưởng là quan trọng lắm. Bây giờ nó run nhẹ khi
kéo cái mền. Cái run ấy không bi thảm. Nó chỉ hơi bất lịch sự. Thân thể già đi,
xét cho cùng, là một thứ vô lễ kéo dài. Nó không xin phép mình. Nó không báo
trước. Nó cứ tự tiện giảm bớt từng khả năng một, như một người chủ nhà âm thầm
tắt đèn từng phòng.
Ông mỉm cười. Nụ cười rất nhỏ, gần như không hiện ra trên
môi. Ông nghĩ, ngày xưa mình chờ thư tình, chờ điện thoại, chờ tin tức làm ăn,
chờ một câu khen, chờ một cái nhìn. Bây giờ mình chờ coi sáng nay đi tiểu có
bình thường không. Đời người tiến bộ ghê gớm thật. Từ thi ca xuống tới bàng
quang, chỉ mất chừng tám mươi năm. Ông cười một mình, rồi ho khan. Tiếng ho
vang lên trong phòng nghe như một con vật nhỏ bị nhốt lâu ngày. Ông ghét tiếng
ho ấy. Nó làm ông nhớ mình còn có phổi, mà cái gì còn có thì cái đó còn có thể
hư.
Ông xoay người chậm rãi, đặt hai bàn chân xuống sàn. Gạch lạnh.
Cái lạnh bò từ lòng bàn chân lên đầu gối, rồi biến mất ở đâu đó trong xương.
Ông ngồi im một lúc trên mép giường, cúi đầu, hai tay đặt trên đùi, dáng như một
người đang cầu nguyện. Nhưng ông không cầu nguyện. Lâu rồi ông không cầu xin gì
nữa. Cầu xin là đặc quyền của người còn tưởng tương lai có thể đổi ý. Ở tuổi
ông, tương lai không còn đổi ý. Nó chỉ tới gần hơn, lịch sự hơn hoặc thô bạo
hơn, vậy thôi.
Căn nhà im lặng. Cái im lặng của nhà có người già sống một
mình không giống cái im lặng của nhà bỏ hoang. Nhà bỏ hoang im vì không còn ai
nhớ. Nhà có người già im vì có quá nhiều thứ nhớ mà không còn ai nói. Cái ghế
nhớ người từng ngồi. Cái chén nhớ bàn tay từng cầm. Cánh cửa nhớ những lần mở
ra cho những người bây giờ đã chết hoặc đã quên đường trở lại. Mỗi vật trong
nhà đều mang một chút quá khứ, nhưng quá khứ không ồn ào. Nó nằm yên như bụi
trên mặt bàn, chỉ khi nắng xiên vào mới hiện ra.
Ông đứng dậy, chậm, thẳng người một chút, như còn muốn giữ
phép lịch sự với chính mình. Người ta có thể già, có thể gần chết, nhưng không
nên để cái chết thấy mình lôi thôi quá sớm. Ông xỏ dép, kéo lại vạt áo ngủ, rồi
đi về phía phòng tắm. Mỗi bước chân đều ngắn, có cân nhắc. Ông không còn đi
trong nhà nữa; ông đi trong tuổi của mình. Mỗi khoảng cách đều dài ra. Từ giường
tới cửa phòng tắm trước kia chỉ vài bước. Bây giờ nó là một cuộc hành trình có
địa lý, có nguy cơ, có chiến lược. Ông vịn nhẹ vào cạnh tủ, không phải vì sợ
té, mà vì té ở tuổi này là một biến cố chính trị. Nó có thể làm cả gia đình họp
khẩn cấp, bác sĩ lên tiếng, con cháu bàn nhau, và ông bị biến từ một con người
thành một hồ sơ chăm sóc.
Trong gương phòng tắm, ông nhìn thấy một người đàn ông rất
già đang nhìn lại mình. Lúc nào cũng hơi ngạc nhiên. Không phải vì chưa quen.
Ông đã sống với cái mặt già này nhiều năm rồi. Nhưng mỗi sáng nó lại già thêm một
chút, như có ai ban đêm lén vào chỉnh sửa. Da dưới mắt trễ xuống. Má hóp lại.
Trán có những vết nhăn sâu như đất nứt sau mùa hạn. Ông cúi gần gương hơn, nhìn
kỹ, rồi khẽ nhếch môi. Cũng được. Chưa tới nỗi tệ. Con khỉ già này vẫn còn biết
nhìn mình. Vẫn còn biết phê bình mình. Vẫn còn chút kiêu hãnh ngu xuẩn cuối
cùng của loài người trước khi trả lại xương cho đất.
Ông rửa mặt bằng nước ấm. Nước chảy qua kẽ ngón tay, chạm
vào da, làm ông nhớ một cách mơ hồ tới những dòng sông cũ, những buổi sáng rất
xa, những căn phòng khách sạn có mùi xà bông lạ, những thành phố ông từng đi
qua với dáng đi của một người tưởng đời còn dài vô tận. Hồi ấy, người ta không
biết mình đang sống trong những ngày sẽ trở thành kỷ niệm. Người ta phung phí
buổi sáng như phung phí tiền lẻ. Người ta tin ngày mai là chuyện đương nhiên.
Chỉ tới khi già, mỗi buổi sáng mới trở thành một vật quý, không phải vì nó đẹp
hơn, mà vì nó ít hơn.
Ông lau mặt, chải tóc. Tóc ông bạc gần hết, mỏng, nhưng ông
vẫn chải cẩn thận. Thói quen ấy làm ông hài lòng. Người già không nên đầu hàng
ngay từ cái đầu tóc. Ông nhớ có lần ai đó nói, ở tuổi này cần gì làm dáng nữa.
Ông không trả lời. Người nói câu ấy chắc còn trẻ, hoặc ngu, hoặc cả hai. Làm
dáng không phải để quyến rũ ai. Làm dáng là cách con người chống lại sự sụp đổ
của chính mình. Khi không còn thắng nổi thời gian, ít nhất ta còn có thể buộc
nó chờ mình chải xong đầu.
Ông ra bếp pha trà. Ánh sáng ngoài trời đã nhạt hơn, không
còn xám đặc như lúc ông mở mắt. Một vệt nắng rất mỏng nằm trên mặt bàn. Ông bật
nước, lấy cái chén quen, cái ấm quen, gói trà quen. Ở tuổi ông, sự quen thuộc
là một hình thức an ninh. Người trẻ thích cái mới vì họ còn đủ sức bị làm phiền.
Người già thích cái cũ vì mỗi thay đổi nhỏ đều có thể làm lộ ra sự mong manh của
đời sống. Cái chén đặt sai chỗ cũng khiến ông thấy trong nhà có gì lệch đi. Mà
khi một đời người đã lệch quá nhiều, người ta bám vào những trật tự nhỏ như bám
vào lan can cầu thang.
Nước sôi. Ông rót nước vào ấm, nhìn làn hơi bay lên. Hơi nước
mỏng, trắng, biến mất rất nhanh. Ông thích nhìn nó. Có những thứ sinh ra chỉ để
biến mất, vậy mà trong khoảnh khắc biến mất ấy, chúng vẫn có hình dáng. Đời người
cũng đại khái vậy. Một làn hơi biết tính toán, biết hờn giận, biết yêu đương,
biết viết di chúc, biết cãi nhau về chân lý, rồi tan. Ông bật cười. Đám triết
gia chắc sẽ không thích định nghĩa này. Nhưng ở tuổi tám mươi bảy, ông thấy
mình có quyền thiếu kính trọng với triết học. Triết học cũng chỉ là cách làn
hơi tự mô tả mình trước khi tan.
Ông mang chén trà ra chiếc ghế gần cửa sổ. Đây là chỗ ông ngồi
mỗi sáng. Không phải vì phong cảnh đẹp lắm. Cái sân nhỏ, vài cây, một lối đi, một
khoảng trời bị cắt bởi mái nhà bên cạnh. Nhưng chỗ ấy có đủ ánh sáng để ông biết
ngày đã bắt đầu, và đủ im lặng để ông nghe rõ mình còn sống. Ông ngồi xuống, đặt
chén trà lên cái bàn con, hai tay ôm lấy thành chén cho ấm. Trà chưa uống được
ngay. Phải chờ. Đời ông bây giờ phần lớn là chờ. Chờ trà nguội. Chờ thuốc ngấm.
Chờ thư bác sĩ. Chờ con gọi. Chờ cơn đau qua. Chờ đêm xuống. Chờ sáng lên. Và
sâu dưới tất cả những cái chờ nhỏ ấy, có một cái chờ lớn hơn, im hơn, không cần
gọi tên.
Ông nhìn ra sân. Một chiếc lá khô nằm dưới đất, mặt lá cong
lại như lưng một con tôm nhỏ. Gió nhẹ đẩy nó đi một đoạn, rồi thôi. Ông thấy
thương cái lá ấy một cách vô lý. Nó không còn cây, không còn nhựa, không còn
mùa, vậy mà vẫn phải chờ gió tới đẩy thêm một chút. Có lẽ người già nào cũng là
một chiếc lá khô còn bị gió lịch sự kéo lê trong sân nhà. Ông nhấp một ngụm
trà. Hơi nóng đi xuống cổ, làm ấm một khoảng rất nhỏ trong người. Ông thở ra,
thấy khoan khoái. Chỉ vậy thôi mà cũng thành một niềm vui. Đời người cuối cùng
thu nhỏ đến mức một ngụm trà đúng nhiệt độ cũng đủ làm mình biết ơn, dù không
biết ơn ai.
Ông không mở điện thoại ngay. Điện thoại buổi sáng là cái chợ
nhỏ của nhân loại. Tin chiến tranh, tin bầu cử, tin chứng khoán, tin người nổi
tiếng ly dị, tin một nhà khoa học nào đó nói con người có thể sống lâu hơn, tin
một tỷ phú muốn lên sao Hỏa, tin một chính phủ muốn cứu thế giới bằng những khẩu
hiệu mới tinh và những lỗi cũ rích. Ông biết hết. Ông đã sống đủ lâu để thấy
tin tức chỉ thay áo. Cái bên trong vẫn vậy. Con người sợ chết nên tranh quyền.
Con người sợ bị quên nên làm ồn. Con người sợ hư vô nên xây tượng, viết sách,
sinh con, mở công ty, lập quốc gia, gây chiến, cầu nguyện, rồi gọi tất cả những
chuyện ấy là lịch sử.
Nhưng sáng nay ông chưa muốn đi xa như vậy. Sáng nay ông chỉ
muốn ngồi yên. Trước khi trở thành một nhà tư tưởng bất đắc dĩ của cái chết,
ông còn phải làm một ông già biết uống trà. Điều đó quan trọng hơn. Người ta
không nên suy luận về thân phận nhân loại khi trà còn quá nóng. Dễ bỏng lưỡi, rồi
triết học thành vô duyên.
Ông lại cười. Căn nhà vẫn im. Trời đã sáng hơn. Một ngày nữa
chính thức bắt đầu, dù chẳng ai hỏi ông có đồng ý hay không. Ông ngồi đó, trong
chiếc áo ngủ đã cũ nhưng sạch, tóc chải gọn, bàn tay gầy ôm chén trà, dáng hơi
nghiêng về phía cửa sổ như một người đang chờ nghe tin từ rất xa. Nhưng thật ra
tin tức lớn nhất đã tới rồi. Ông còn sống. Thế là đủ cho buổi sáng.
2
Tới khoảng chín giờ sáng, ánh nắng ngoài sân bắt đầu đổi
màu. Nó không còn thứ ánh sáng nhợt nhạt của bình minh nữa, mà đặc lại, vàng
hơn, có cảm giác như thời gian đã thật sự thức dậy và bắt đầu đi làm. Ông vẫn
ngồi ở chiếc ghế gần cửa sổ. Chén trà thứ hai đã nguội gần hết. Người già uống
trà chậm không phải vì biết thưởng thức như mấy bài báo du lịch vẫn viết. Họ uống
chậm vì mọi thứ trong người đều chậm. Máu chậm. Tim chậm. Ruột chậm. Ký ức đôi
khi cũng chậm. Chỉ có thời gian là không chậm theo họ. Nó vẫn đi đều, lạnh lùng
và đúng giờ như một nhân viên nhà xác.
Ông nhìn đồng hồ treo tường. Có những ngày ông nhìn đồng hồ
nhiều tới mức tưởng như mình đang canh một điều gì quan trọng. Thật ra ông chẳng
canh gì cả. Chỉ là người già thường muốn biết mình còn bao nhiêu buổi sáng nữa
trước khi đồng hồ thôi liên quan tới mình. Ngày xưa, đồng hồ để hẹn gặp người
yêu, để tới phi trường, để ký hợp đồng, để trễ một cuộc họp quan trọng nào đó.
Bây giờ đồng hồ chỉ còn là cách đo khoảng cách giữa mình với cái chết. Một thứ
dụng cụ đếm ngược được phát minh dưới hình thức lịch sự.
Ông nhớ hồi khoảng năm mươi tuổi, có lần nghe ai nói: “Tuổi
già là bi kịch.” Ông không tin. Hồi ấy ông còn khỏe, còn ham, còn nghĩ mình
khác thiên hạ. Người đàn ông nào tới tuổi đó cũng mang trong người chút ảo tưởng
anh hùng. Họ tưởng mình sẽ già theo cách riêng. Sang hơn. Triết hơn. Đẹp hơn.
Nhưng tuổi già không có trí tưởng tượng. Nó đối xử với mọi người bằng một thứ
công bằng gần như tàn nhẫn. Rồi ai cũng tới chỗ phải vịn thành ghế mà đứng lên.
Ai cũng bắt đầu đọc toa thuốc kỹ hơn đọc thơ. Ai cũng lặng người vài giây trước
một đám tang, không còn vì thương người chết, mà vì nhận ra hàng ngũ đang tiến
gần tới mình.
Ông nhấp ngụm trà nguội, nhăn mặt nhẹ. Trà nguội có cái vị
buồn riêng của nó. Nó giống những cuộc tình già. Không còn nóng bỏng, không còn
làm mình mất ngủ, nhưng vẫn còn chút dư vị khiến người ta không nỡ đổ đi. Ông đứng
dậy, mang chén trà ra bồn rửa. Mỗi cử động trong bếp đều quen thuộc tới mức gần
như nghi lễ. Người già sống bằng nghi lễ nhỏ. Gấp cái khăn đúng chỗ. Đặt cái muỗng
đúng hướng. Mở radio vào giờ nhất định. Không phải vì họ kỹ tính hơn người trẻ.
Mà vì khi đời sống bên trong bắt đầu rạn nứt, con người cần những trật tự bé tí
để chống lại cảm giác tan rã.
Ông mở tủ lạnh. Trong đó không có gì đặc biệt. Vài hộp thức
ăn. Trái cây. Thuốc. Một chai nước lọc. Một hũ mứt gần hết. Ông đứng nhìn khá
lâu như thể tủ lạnh là một triết lý. Hồi trẻ, tủ lạnh đầy thịt cá, rượu vang, đồ
ăn cho khách, bánh trái cho con nít. Nhà lúc nào cũng có người ra vào. Tiếng cười.
Tiếng cãi nhau. Tiếng gọi nhau từ tầng dưới. Bây giờ cái tủ lạnh cũng già theo
ông. Ít màu sắc hơn. Ít tiếng động hơn. Những món ăn bên trong được mua không
phải vì ngon mà vì dễ tiêu.
Ông lấy một hộp yogurt, đóng cửa tủ lạnh, rồi bất giác bật
cười một mình. Hồi hai mươi tuổi, ông từng nghĩ đời người là đi tìm ý nghĩa. Hồi
bốn mươi tuổi, ông nghĩ đời người là đi tìm thành tựu. Hồi sáu mươi tuổi, ông bắt
đầu nghi ngờ cả hai thứ ấy. Còn bây giờ, ở tuổi tám mươi bảy, ông thấy đời người
phần lớn là đi tìm một cái bụng yên ổn và một đêm ngủ không đau lưng. Triết học
cuối cùng của thân xác hóa ra không cao siêu lắm.
Ông ăn chậm. Muỗng nhỏ chạm vào thành ly nghe tiếng khô nhẹ.
Ngoài cửa sổ có tiếng chim. Một con chim nhỏ nào đó đậu trên hàng rào rồi bay
đi. Ông nhìn theo, nhưng không thật sự nhìn con chim. Ông nhìn cái động tác
bay. Người già thích nhìn những thứ còn di chuyển dễ dàng. Trẻ con chạy. Chim
bay. Người trẻ bước nhanh qua đường. Tất cả đều giống phép lạ. Thân thể ông bây
giờ giống một chính quyền già nua, muốn làm chuyện gì cũng cần họp nội các.
Ông ngồi xuống lại chiếc ghế cũ. Ánh nắng đã bò thêm một đoạn
trên sàn nhà. Ông để ý gần đây mình hay nhìn nắng di chuyển. Hồi trẻ không ai
nhìn nắng đi. Người trẻ sống trong thời gian mà không thấy nó. Chỉ người già mới
nhìn thấy thời gian bằng mắt thường. Qua cái bóng cây đổi chỗ. Qua màu trời đổi
dần từ vàng sang xám. Qua tiếng xe thưa hơn lúc chiều. Qua cái lạnh bất ngờ ở
bàn chân khi mặt trời lặn.
Ông ngả lưng ra ghế, khép mắt một chút. Không ngủ. Chỉ nghỉ.
Ở tuổi này, ngay cả sự tỉnh táo cũng làm mình mệt. Trong cái lưng chừng giữa thức
và ngủ ấy, ông chợt nghĩ tới một điều mà hồi trẻ ông sẽ không bao giờ dám nói lớn:
có lẽ cái vui cuối cùng của tuổi già thật sự là chờ chết.
Ý nghĩ ấy tới rất tự nhiên, nhẹ như bụi bay vào nắng. Không
bi đát. Không kịch tính. Nó không giống một người tuyệt vọng muốn tự tử. Ông
không muốn chết ngay. Ông vẫn còn thích trà nóng. Vẫn còn thích nắng sớm. Vẫn
còn muốn nghe một bản nhạc cũ. Vẫn còn thấy vui khi nhớ lại một gương mặt đàn
bà đẹp năm nào. Nhưng sâu dưới tất cả những thứ ấy, ông biết đời mình đã đi gần
hết đường. Và khi một cuộc hành trình đã quá dài, cảm giác muốn nghỉ chân không
còn là bi quan nữa. Nó là sinh lý của linh hồn.
Ông mở mắt, nhìn lên trần nhà. Có lần ông đọc đâu đó, con
người là sinh vật duy nhất biết mình sẽ chết. Ông nghĩ câu ấy chưa đúng hẳn. Có
lẽ nhiều con vật cũng cảm thấy cái chết. Nhưng chỉ con người mới ngồi chờ nó
như chờ một chuyến tàu trễ. Chỉ con người mới biến cái chết thành một ý niệm đi
theo mình suốt đời, từ lúc còn trẻ tới lúc tóc bạc. Và kỳ lạ nhất là: càng già,
người ta càng ít sợ nó hơn.
Không phải vì can đảm hơn.
Mà vì mệt hơn.
Ông nghĩ tới đám trẻ bây giờ. Chúng nói về tương lai như những
nhà tiên tri bị caffein nhập. Nào là trí tuệ nhân tạo. Nào là kéo dài tuổi thọ.
Nào là upload ý thức. Nào là chinh phục sao Hỏa. Ông không cười
nhạo. Mỗi thế hệ đều cần một ảo tưởng để chịu nổi việc phải sống. Hồi thời ông,
người ta tin vào cách mạng, vào quốc gia, vào tự do, vào tiến bộ, vào thị trường,
vào tri thức. Cuối cùng tất cả cũng già đi như áo sơ mi mặc quá lâu. Chỉ cái chết
là không lỗi thời.
Ông nhớ một người bạn cũ từng nói trong một bữa rượu: “Con
người làm đủ thứ chỉ để quên rằng mình sẽ chết.” Hồi đó ông phản đối dữ lắm.
Ông cho rằng nghệ thuật, khoa học, tình yêu, tư tưởng đều có giá trị tự thân.
Bây giờ ông không còn chắc nữa. Có thể người bạn kia say rượu mà đúng. Có thể
toàn bộ nền văn minh này chỉ là một cách kéo dài tiếng động để khỏi nghe tiếng
đất đang đào huyệt phía dưới.
Ông không thấy điều ấy đáng xấu hổ. Trái lại. Ông thấy nó
làm con người đáng thương một cách đẹp đẽ. Một giống loài biết chắc mình thua
mà vẫn yêu nhau, vẫn sinh con, vẫn làm thơ, vẫn xây nhà, vẫn mặc complet chỉnh
tề đi ký hợp đồng, vẫn trang điểm cho xác chết trước khi chôn. Nghĩ kỹ thì toàn
bộ lịch sử nhân loại có chút gì rất cảm động và rất buồn cười cùng lúc.
Ông bật cười thành tiếng. Tiếng cười già khô và ngắn. Không
còn cái vang sáng của tuổi trẻ. Nhưng thật hơn. Người trẻ cười để thiên hạ
nghe. Người già cười để chính mình đỡ lạnh.
Ông nhìn đôi bàn tay mình. Đồi mồi. Gân xanh. Da mỏng gần
như nhìn thấy thời gian bên dưới. Bàn tay ấy bây giờ không còn muốn nắm giữ gì
nữa. Hồi trẻ, ông từng muốn nhiều lắm. Muốn được nhớ. Muốn được công nhận. Muốn
hơn người khác. Muốn chứng minh mình đúng. Muốn có tiền. Muốn có đàn bà đẹp. Muốn
thắng trong tranh luận. Muốn để lại dấu vết. Bây giờ nghĩ lại, phần lớn những
cái muốn ấy đều giống trẻ con giành nhau chỗ ngồi trên một con tàu đang chạy về
cùng một ga cuối.
Ông không cay đắng khi nhận ra điều đó. Chỉ hơi mắc
cười.
Con người lúc trẻ thường tưởng mình là nhân vật chính của lịch
sử. Tới già mới hiểu mình chỉ là một đoạn ngắn trong tiếng động rất dài của
loài người. Một tiếng ho. Một hơi thở. Một cái bóng đi ngang mặt tường lúc chiều
xuống. Rồi mất.
Ngoài sân, nắng đã lên cao hơn. Một chiếc xe chạy ngang
ngoài đường. Tiếng động cơ xa dần rồi tan vào khoảng không. Ông ngồi yên nghe
cái im lặng quay trở lại sau tiếng xe. Ông thích khoảnh khắc ấy. Nó giống đời
người. Một chút ồn ào ngắn ngủi giữa hai khoảng im lặng rất lớn.
Ông khẽ kéo lại cổ áo. Căn nhà hơi lạnh. Hay thân thể ông lạnh,
ông không biết nữa. Từ một lúc nào đó, người già không còn chắc cái lạnh nằm
trong thời tiết hay trong máu mình.
Ông nhìn ra cửa sổ lần nữa. Ánh sáng ngoài kia đẹp thật. Đẹp
tới mức gần như vô lễ. Trời đất vẫn tiếp tục trẻ trung dù từng thế hệ con người
nối nhau già đi. Cây vẫn ra lá. Chim vẫn bay. Mùa xuân vẫn tới đúng hẹn. Chỉ có
con người là phải học cách biến mất.
Ông ngồi yên rất lâu.
Rồi nghĩ, gần hết đời rồi mà mình cuối cùng cũng học được một
điều tử tế, không phải sống mới khó. Biết chờ chết bình thản mới khó.
3
Khoảng gần trưa, ánh sáng trong nhà đổi sang một màu khác.
Không còn cái vàng mềm của buổi sáng nữa, mà trắng hơn, phẳng hơn, làm mọi vật
hiện ra rõ ràng tới mức hơi tàn nhẫn. Người già không thích ánh sáng buổi trưa.
Nó không che giấu gì cả. Da nhăn hiện rõ. Bụi trên mặt bàn hiện rõ. Những vết nứt
nhỏ trên tường cũng hiện rõ. Buổi sáng và buổi chiều còn có lòng thương người.
Ánh sáng giữa trưa thì không.
Ông đứng trước cửa sổ khá lâu, nhìn ra khoảng sân nhỏ. Một
cơn gió đi qua làm mấy chiếc lá rung nhẹ. Không hiểu sao ông lại nghĩ tới hang
Shanidar. Ý nghĩ ấy tới bất ngờ như một con chim đáp xuống lan can rồi đứng im.
Người già thường như vậy. Một chiếc lá có thể dẫn họ tới thời đồ đá. Một tiếng
nước chảy có thể kéo theo cả tuổi trẻ. Trong đầu người già, ký ức không còn đi
theo thứ tự nữa. Nó giống những đám rong dưới nước, đụng đâu trôi đó.
Ông trở lại ghế ngồi, tựa lưng, hai tay đặt lên bụng. Cái
tên Shanidar ông biết đã lâu. Một hang động ở vùng Zagros. Người Neanderthal.
Những bộ xương được chôn cùng phấn hoa. Có nhà khảo cổ cho rằng đó là bằng chứng
đầu tiên của nghi thức tang lễ. Có người phản đối. Khoa học luôn vậy. Con người
thích cãi nhau ngay cả trước xương người chết bốn chục ngàn năm.
Nhưng với ông, điều ấy không quan trọng lắm. Dù có phấn hoa
thật hay không, dù Neanderthal có cố ý chôn người chết hay chỉ vô tình phủ đất
lên xác, một điều vẫn không thay đổi, ở đâu đó trong bóng tối của thời tiền sử,
đã có một sinh vật cúi xuống trước cái chết và không bỏ đi ngay.
Đó mới là khoảnh khắc lớn.
Không phải phát minh ra lửa.
Không phải bánh xe.
Không phải nông nghiệp.
Mà là lúc một sinh vật đứng trước xác đồng loại và hiểu, kẻ
này sẽ không trở lại nữa.
Ông nhắm mắt lại. Ông cố tưởng tượng cảnh ấy. Một buổi chiều
lạnh nào đó bốn mươi ngàn năm trước. Gió thổi qua cửa hang. Một thân xác nằm bất
động. Những người còn sống đứng quanh. Họ chưa có triết học. Chưa có tôn giáo.
Chưa có ngôn ngữ phức tạp. Chưa có Thượng Đế. Nhưng có lẽ lần đầu tiên họ có
cái đau âm ỉ của nhận thức.
Cái chết không chỉ xảy ra.
Nó ở lại trong đầu.
Ông mở mắt, thở nhẹ. Ông nghĩ có lẽ văn minh nhân loại bắt đầu
từ đó. Từ giây phút con người không chịu nổi việc người chết biến mất hoàn
toàn. Cho nên họ chôn. Rồi đánh dấu chỗ chôn. Rồi quay lại chỗ chôn. Rồi kể
chuyện về người đã chết. Rồi tưởng tượng người chết vẫn còn đâu đó. Từ một nấm
mồ sinh ra linh hồn. Từ linh hồn sinh ra tổ tiên. Từ tổ tiên sinh ra tôn giáo.
Từ tôn giáo sinh ra đền đài, luật lệ, đạo đức, chiến tranh, đế quốc, nghệ thuật,
triết học.
Nghĩ cho cùng, toàn bộ lịch sử loài người có thể chỉ là tiếng
vọng kéo dài của một nấm mồ đầu tiên.
Ông bật cười một mình. Nếu nói điều ấy trong đại học chắc
người ta sẽ bảo ông cực đoan. Nhưng tuổi tám mươi bảy cho ông một đặc quyền,
ông không còn cần được ai chấp thuận nữa. Đó là một tự do kỳ lạ của tuổi già.
Khi đã gần chết, người ta thôi làm nhân viên quan hệ công chúng cho chính mình.
Ông nhớ hồi còn trẻ, ông từng tin văn minh được xây bằng lý
trí. Sau này ông mới nghi ngờ. Lý trí chỉ tới rất muộn. Trước lý trí là sợ hãi.
Trước toán học là tang lễ. Trước khoa học là nước mắt.
Có lẽ con người không phát minh ra văn minh vì thông minh.
Mà vì đau buồn.
Ý nghĩ ấy làm ông ngồi im rất lâu.
Ngoài kia, nắng vẫn sáng. Một chiếc xe tải chạy ngang đường.
Tiếng động cơ nặng nề rồi tan mất. Ông thấy kỳ lạ. Từ hang Shanidar tới chiếc
xe tải ngoài kia là bốn mươi ngàn năm. Bốn mươi ngàn năm chiến tranh, yêu
đương, di cư, phát minh, phản bội, cầu nguyện, cách mạng, thơ ca, máy móc,
internet, trí tuệ nhân tạo. Nhưng sâu dưới tất cả những thứ ấy, con người vẫn
là sinh vật đã từng đứng chết lặng trước xác đồng loại trong hang đá.
Ông nghĩ tới những thành phố lớn. New York. Paris. Tokyo.
Thượng Hải. Những tòa nhà kính sáng rực ban đêm. Những thị trường chứng khoán.
Những trung tâm dữ liệu khổng lồ. Những hội nghị quốc tế đầy cà vạt và micro. Rồi
ông lại bật cười.
Có lẽ Wall Street cũng chỉ là một nghĩa địa chưa chịu nhận
mình là nghĩa địa.
Câu ấy làm ông thích thú. Hơi ác miệng. Nhưng đúng.
Người ta tích lũy tiền bạc như thể có thể mua chuộc cái chết
bằng lãi suất kép. Người ta xây công ty để tên mình sống lâu hơn thân xác. Người
ta sinh con để ADN tiếp tục đi bộ trên mặt đất sau khi mình tan thành bụi. Người
ta viết sách, lập học thuyết, dựng tượng đồng, đặt tên đường, mở quỹ từ thiện,
tài trợ đại học. Tất cả đều là những cách khác nhau để nói với hư vô: “Xin đừng
xóa tôi nhanh quá.”
Ông không khinh điều đó. Trái lại, ông thấy nó rất người.
Loài người là loài duy nhất biết mình sẽ chết mà vẫn tiếp tục
trang trí cuộc đời như chuẩn bị ở mãi mãi.
Ông nhìn bàn tay mình lần nữa. Da mỏng tới mức gần như ánh
sáng xuyên qua được. Bỗng nhiên ông nghĩ tới những bàn tay Neanderthal ở
Shanidar. Chắc cũng từng gân guốc như vậy. Cũng từng ôm người yêu. Cũng từng cầm
đá, cầm thịt sống, cầm xác con mình. Và rồi cũng biến mất.
Điều ấy làm ông thấy gần gũi với họ một cách kỳ lạ.
Khoa học thường nói về tiến hóa như một chuỗi nâng cấp.
Nhưng tuổi già làm ông nghi ngờ điều đó. Có thể con người hiện đại không “cao
hơn” Neanderthal bao nhiêu. Chúng ta chỉ có điện thoại thông minh hơn và nghĩa
địa lớn hơn.
Ông đứng dậy đi chậm ra bếp rót thêm nước nóng. Khi chờ nước
sôi, ông nhìn hơi nước bắt đầu rung nhẹ dưới đáy ấm. Ông nhớ một giáo sư nào đó
từng nói văn minh là chiến thắng của con người trước thiên nhiên. Ông thấy câu ấy
trẻ con. Không ai thắng thiên nhiên cả. Con người chỉ trì hoãn thất bại bằng kỹ
thuật.
Rồi ông nghĩ tới bệnh viện. Máy trợ tim. Phẫu thuật. AI y
khoa. Công nghệ kéo dài tuổi thọ. Những dự án bất tử của giới tỷ phú. Ông không
phản đối. Nếu trẻ lại ba mươi tuổi chắc ông cũng đầu tư vào đó. Nhưng ở tuổi
này, ông nhìn mọi chuyện bình thản hơn. Ông hiểu sâu dưới những tham vọng ấy vẫn
là tiếng thì thầm cũ từ Shanidar:
“Đừng chết.”
Con người bốn mươi ngàn năm rồi vẫn chưa nghĩ ra câu nào
khác.
Nước sôi. Ông rót vào ấm trà. Hơi nóng bốc lên làm kính mắt
ông mờ đi một chút. Ông tháo kính, lau chậm bằng vạt áo. Động tác ấy rất già.
Người già lau kính nhiều. Không phải vì kính dơ hơn. Mà vì thế giới mờ hơn.
Ông trở lại ghế ngồi. Ngoài sân, nắng đứng yên như bị đóng
đinh xuống mặt đất. Giờ này ít chim. Ít gió. Mọi thứ có vẻ chậm lại. Ông cũng
chậm theo.
Ông chợt nghĩ, có lẽ ngày xưa ở Shanidar cũng có một ông già
như mình. Một Neanderthal già nua ngồi trước cửa hang, nhìn đám trẻ săn bắn, rồi
biết trong lòng mình sắp tới lượt nằm xuống đất. Có thể ông ta không có ngôn ngữ
để suy luận. Nhưng chắc ông ta có cảm giác ấy. Cái linh cảm lạnh lẽo rằng thân
xác mình đang bị thế giới trả về cho bóng tối.
Và có lẽ, chính từ nỗi buồn âm thầm của một ông già tiền sử
như vậy mà nhân loại bắt đầu có linh hồn.
Ý nghĩ ấy làm ông nổi gai nhẹ ở cánh tay.
Người ta thường nghĩ linh hồn sinh ra từ Thượng Đế.
Ông thì không chắc.
Có khi linh hồn sinh ra từ việc con người quá yêu nhau nên
không chịu nổi cảnh một người biến mất hoàn toàn.
Ông ngồi yên rất lâu với ý nghĩ ấy.
Rồi khẽ thở ra.
Nếu đúng như vậy, thì toàn bộ văn minh nhân loại, từ
Shanidar tới hôm nay, thật ra chỉ là một nỗ lực kéo dài của tình thương chống lại
hư vô.
4
Buổi chiều xuống chậm. Ánh sáng trong phòng bắt đầu mềm lại,
không còn cái trắng lạnh và hơi vô lễ của buổi trưa nữa. Chiều về, các bóng đồ
vật trên vách bớt hối hả hơn buổi sáng. Ánh nắng lúc xế chiều dường như già đi,
lễ phép hơn, thân thiện hơn. Nó không thúc ép đồ vật phải hiện ra rõ ràng như
giữa trưa. Nó cho phép cái ghế già nua vẫn còn là cái ghế, cái chén cũ vẫn còn
là cái chén, và ông già vẫn còn được ngồi thêm một chút trong hình hài của mình
trước khi trời tối hẳn.
Ông ngồi yên nhìn vệt nắng bò chậm trên sàn gạch. Cái ánh
sáng ấy làm ông thấy đời cũng lạ. Buổi sáng thì ánh nắng hấp tấp như tuổi trẻ,
cứ muốn lao vào mọi góc nhà, muốn kéo mọi vật ra ánh sáng, muốn chứng minh sự
hiện hữu của mình. Buổi chiều thì khác. Nó đi chậm hơn. Dường như chính ánh
sáng cũng biết mệt. Nó không còn tham vọng chiếm lĩnh căn phòng nữa. Nó chỉ ghé
qua, đặt nhẹ lên vách một chút vàng nhạt, rồi chuẩn bị rút lui.
Ông bật cười một mình. A mà mình có câu giờ để chờ chết
không?
Ý nghĩ ấy tới nhẹ như bụi bay trong nắng chiều. Không bi
đát. Không tuyệt vọng. Chỉ hơi buồn cười. Người già nhiều khi sống bằng những động
tác câu giờ rất nhỏ. Thêm một chén trà. Đi chậm thêm vài bước. Ngồi lâu hơn
ngoài hiên. Vuốt lại cổ áo. Nhìn trời tối thêm một chút rồi mới chịu bật đèn.
Không phải vì còn ham sống dữ dội. Mà vì chưa muốn đi ngay.
Ông chợt nhớ tới ông Tự Cường ngày xưa.
Một ông già cùng xóm, mặt xạm nắng, tiếng nói khàn như gáo dừa
cạ xuống mạn ghe. Ông Tự Cường không biết triết học, chưa từng đọc Heidegger
hay Pascal gì cả. Nhưng mở miệng là nói một câu đủ dùng cho gần hết cuộc đời:
“Chớ còn gì nữa, phải như thế đấy.”
Người chết, ông nói vậy. Giá gạo lên, ông nói vậy. Mưa làm sập
mái nhà ai đó, ông cũng nói vậy.
Con trai bỏ đi biệt tích mấy năm trời, ông ngồi trước sân
rít thuốc rồi vẫn chỉ lắc đầu: “Phải như thế đấy.”
Hồi trẻ, ông thấy câu ấy tiêu cực gần chết. Ông tưởng đó là
thái độ đầu hàng. Tới già mới hiểu không phải. Đó là thứ thông thái đã mòn hết
kiêu ngạo. Một người sống đủ lâu để hiểu có những chuyện trong đời không thể thắng
bằng ý chí.
Cái chết chắc ông Tự Cường cũng sẽ chỉ khà một tiếng: “Chớ
còn gì nữa.”
Ông ngả đầu ra sau ghế. Ngoài sân, gió nhẹ làm chiếc lá khô
lật mặt dưới lên. Cái mặt lá nhợt nhạt úa màu ấy làm ông nhớ tới da người già.
Da lá và da người, tới cuối cùng, đều có màu của thời gian.
Ông nghĩ tới cái điều mà suốt nhiều năm ông vẫn gọi trong đầu
là mặc cảm nhân loại. Không phải mặc cảm cá nhân kiểu đạo đức thông thường.
Không phải cảm giác có tội trước xã hội hay tôn giáo. Mà là một vết nứt sâu hơn
nhiều, xuất hiện từ lúc con người biết mình sẽ chết.
Từ Shanidar.
Từ cái buổi chiều xa xôi nào đó khi một sinh vật tiền sử đứng
trước xác đồng loại và: sẽ tới lượt mình.
Ông thấy gần như toàn bộ văn minh nhân loại được xây lên từ
cú sốc ấy. Người ta tích lũy vì sợ biến mất.
Tiền bạc, xét cho cùng, là thời gian được đông cứng dưới
hình thức vật chất. Người giàu muốn mua thêm cảm giác tồn tại. Nhà lớn. Xe đẹp.
Tài khoản đầu tư. Công ty. Đất đai. Toàn bộ chủ nghĩa tư bản đôi khi giống một
hệ thống tổ chức nỗi sợ chết bằng kế toán.
Ông bật cười nhẹ. Nếu nói điều này ở Wall Street chắc người
ta sẽ tống cổ ông ra ngoài trước giờ đóng cửa thị trường. Nhưng tuổi tám mươi bảy
cho ông một thứ tự do kỳ lạ. Người sắp chết không còn cần được hệ thống chấp
thuận nữa.
Ông nhớ hồi trẻ mình cũng từng muốn để lại dấu vết. Ai mà
không vậy. Người ta học hành, làm việc, viết lách, tranh luận, kiếm tiền, yêu
đương, một phần vì đam mê thật, nhưng sâu hơn nữa luôn có một tiếng nói rất nhỏ:
“Xin đừng để tôi biến mất hoàn toàn.”
Con người sinh con cũng vì vậy.
Người đàn ông nhìn đứa con trai rồi thấy đời mình được kéo
dài thêm chút nữa trong thịt da kẻ khác. Người đàn bà ôm đứa bé sơ sinh mà
không chỉ ôm tình mẫu tử, mà còn ôm cả ảo giác rằng mình chưa kết thúc.
ADN là ký ức biết đi. Gia đình là một kỹ thuật chống hư vô.
Ông ngồi im nghe tiếng đồng hồ treo tường. Tích tắc. Tích tắc.
Hồi trẻ ông ghét tiếng đồng hồ lớn trong nhà. Nó làm ông sốt ruột. Bây giờ ông
lại thích. Người già cần nghe thời gian đi bằng âm thanh. Nếu căn nhà im quá, họ
dễ tưởng mình đã bị bỏ quên khỏi thế giới.
Ông nghĩ tới những đế chế đã sụp đổ. Những vua chúa từng tưởng
mình là thiên tử. Những nhà tư tưởng từng tin học thuyết mình sẽ sống mãi. Những
cuộc cách mạng từng tưởng sẽ thay đổi bản chất con người. Cuối cùng tất cả đều
già đi như những tấm ảnh cũ.
Con người thật kỳ lạ. Một giống loài biết chắc mình hữu hạn
mà vẫn làm dáng như bất tử. Người ta xây tượng đồng cao ngất. Viết tên lên đá.
Đặt tên mình lên đại lộ, đại học, giải thưởng.
Sinh con. Viết sách. Làm thơ. Lập quốc gia. Gây chiến tranh.
Cầu nguyện. Tất cả đều là những cách khác nhau để nói với hư vô: “Xin nhớ rằng
tôi từng có mặt.”
Ông không thấy điều ấy đáng cười nữa. Chỉ thấy buồn.
Và đẹp.
Một sinh vật biết chắc mình sẽ chết mà vẫn tiếp tục yêu
nhau, tiếp tục làm thơ, tiếp tục trồng cây, tiếp tục sửa cổ áo trước gương —
chuyện ấy vừa vô ích vừa cao quý lạ lùng.
Ngoài trời, ánh sáng cuối ngày đang rút dần khỏi sân. Các
bóng trên vách dài ra rồi nhạt đi. Buổi chiều lúc nào cũng có cảm giác như thế
giới đang nhẹ tay hơn với con người. Nó không thúc ép nữa. Nó cho phép câu giờ
thêm một chút ít trước khi tối hẳn.
Ông nhìn vệt nắng cuối cùng trên nền gạch rồi nghĩ, có lẽ
già đi cũng là học cách lễ phép với sự biến mất của chính mình.
Không chống cự quá nhiều. Không kịch tính quá nhiều. Chỉ ngồi
yên một lúc trong ánh chiều, nghe thời gian đi qua người như gió qua một căn
nhà cũ.
Rồi khẽ gật đầu: “Chớ còn gì nữa.”
(Còn tiếp)
