Đời thường và chân lý
Không còn tranh luận. Chỉ còn tâm sự. Người
chủ quán lại mang thêm bình trà. Khói thuốc cũng nhạt dần. Buổi
chiều Sài Gòn xuống rất chậm.
Chàng sinh viên nhắc lại: “Con muốn xin các giáo sư kể về vài câu chuyện các thầy vào đời”.
Sartre kể
Ông kể lần đầu cầm bút không phải để nổi tiếng. Mà
vì không chịu nổi sự im lặng. Ông nói: “Người ta tưởng
tôi yêu tranh luận. Thật ra tôi ghét sự dửng dưng hơn”. Ông
thú nhận: “Có những cuộc vận động mình tham gia sau này nhìn lại cũng không
hoàn toàn đúng. Con người có quyền sai. Điều quan trọng
là không ngừng tự phê phán”.
Phạm Công Thiện giải bày
Ông kể những năm lang thang. Những đêm thức trắng đọc
Nietzsche. Những ngày tưởng như phát điên vì quá nhiều câu hỏi. Ông cười: “Người
ta bảo tôi bất thường. Có lẽ đúng. Nhưng một thời đại bất thường cần vài
người bất thường để nhắc rằng con người còn biết mơ”.
Bùi Giáng góp chuyện
Ông kể chuyện một buổi sáng gặp một em bé bán báo. Em hỏi:
“Ông làm nghề gì?”. Ông trả lời: “Ta làm nghề đi lạc”. Em bé cười: “Đi lạc mà
cũng là nghề hả ông?”. Ông đáp: “Ừ. Đi lạc để gặp con người”. Rồi quay sang ba
người, ông nói: “Nếu đời ta không đi lạc… thì làm sao sáng nay ngồi uống cà phê
với các ông?”.
Mọi người cười. Nhưng lần này ai cũng thấy cay nơi khóe mắt.
Chàng sinh viên hỏi: “Thưa các thầy… Có bao giờ các thầy sợ
mình đã đi lầm đường không?”. Lần đầu tiên… Cả ba cùng im lặng rất lâu.
Sau cùng Sartre nói: “Có”. Phạm Công Thiện gật đầu: “Có”.
Bùi Giáng cười: “Tôi thì không lầm. Vì từ đầu đã chọn… đi lạc rồi”.
Tiếng cười vang lên. Đó là tiếng cười của những con người đã
đi gần hết cuộc đời?
Bốn chiếc tách cà phê đã nguội và cạn dần còn câu chuyện giữa
bốn người như ấm lại và đầy hơn.
Đi lạc giữa những giá sách
Chút xíu về đời tư chưa kịp kết thúc. Không ai nói thêm. Bùi
Giáng bỗng đứng dậy. Ông phủi mấy chiếc lá me trên vai rồi cười: “Ngồi lâu tâm
hồn sẽ nguội. Đi thôi!”.
Nghe tiếng hỏi: “Đi đâu?”. Bùi Giáng đáp: “Ra Khai Trí”. Người
biên tập An Tiêm cười: “Cuối cùng Ông cũng nhớ đường.” Bùi Giáng xua tay:
“Không. Ta chỉ nhớ nơi có sách”.
Bốn người bước ra đường Lê Lợi. Không ai nói nhiều.
Sartre chỉ quan sát. Ông hỏi: “Người Sài Gòn thích đọc sách đến vậy sao?” Người
biên tập đáp: “Không nhiều người đọc. Nhưng người đã đọc thì đọc rất dữ, họ là
khách thường xuyên của khu này”.
Nhà sách Khai Trí
Sartre bước vào. Ông sững người. Giữa chiến tranh. Một nhà
sách đông nghịt. Sinh viên ngồi dưới đất đọc sách. Có người không đủ tiền chỉ đứng
đọc các sách quý. Có người chép cả một đoạn vào sổ. Ông nói nhỏ: “Đây không chỉ
là nhà sách. Đây là một quảng trường tư tưởng”.
Đúng lúc ấy, không thấy Bùi Giáng đâu. Mọi người hốt hoảng,
đi tìm. Ông đang ngồi… ở quầy sách cũ vỉa hè. Tay cầm cuốn Nietzsche cũ. Bên cạnh
là một cậu học trò đang mặc cả. Ông cười: “Sách mới để bán. Sách cũ để gặp”.
Bốn người ngồi bệt xuống vỉa hè. Sartre thấy lạ rồi cũng ngồi
theo. Chung quanh toàn sách. Không ai còn giữ khoảng cách giữa các triết gia. Họ
như bốn người mê sách.
Một chàng trai chạy đến hỏi: “Chú ơi, còn Camus không?”. Người
bán lắc đầu. Một cô gái hỏi: “Có Jaspers không?”. Cũng vừa hết. Một ông giáo
già tìm Kierkegaard. Một linh mục tìm Pierre Teilhard de Chardin. Một Phật tử hỏi
Suzuki. Một bác sĩ hỏi Freud. Một kỹ sư hỏi Bertrand Russell. Một nhà thơ hỏi
Rimbaud.
Sartre nhìn cảnh ấy, ông ngạc nhiên: “Người đọc nhiều đến thế
sao?” Người biên tập cười: “Đọc. Nhưng chưa chắc đã hiểu”. Sartre cầm một bản dịch
“Buồn nôn”. Ông lật vài trang. Cười: “Người dịch này rất yêu tiếng Việt”.
Phạm Công Thiện đáp: “Dịch triết học… không phải chuyển ngôn ngữ. Mà là chuyển
cả một nền văn hóa”. Bùi Giáng chen vào: “Không. Dịch là tự do phản bội – Ai đó
nói dịch là diệt”. Người biên tập cười: “Ông lại cực đoan”. Bùi Giáng: “Không
phản bội thì khó có bản dịch hay!”.
Mọi người cười. Sartre cúi xuống cầm tiếp một cuốn. Trang đầu
có nét bút chì của một người chủ cũ: “Mùa hè 1970. Đọc đến trang 83 thì hiểu vì
sao mình cô đơn”. Ông khép sách lại. Lặng người. Một cuốn sách… đã mang theo cả
cuộc đời của một độc giả.
Cậu sinh viên không mua Sartre. Không mua Heidegger. Cũng
không mua Nietzsche. Cậu mua… một quyển, Bùi Giáng nhìn, hỏi: “Sao lại mua
Bertrand Russell?” Cậu đáp: “Con có lần được một đàn anh khuyên tìm đọc tác giả
này thử xem sao”.
Sartre nhìn cậu rất lâu: “Có lẽ… cậu đang đi đúng đường”.
Bùi Giáng phá lên cười: “Đừng tin ông ấy. Cứ đi lạc như tôi”.
Mặt trời đã xuống thấp. Các sạp sách bắt đầu dọn. Người bán
sách lấy báo cũ phủ lên những chồng sách.
Bùi Giáng vuốt nhẹ một cuốn sách cũ. Khẽ nói: “Sách cũng như
người. Có cuốn sống lâu hơn tác giả”. Chàng sinh viên nhìn quanh, bỗng nghĩ: Có
lẽ… một thành phố không sống bằng những tòa nhà. Mà sống bằng những người còn
đi tìm sách.
Bốn người lặng lẽ bước về phía cuối đường Lê Lợi. Phía sau họ,
ánh chiều vàng phủ lên những quầy sách cũ như phủ lên ký ức vàng của cả một
thế hệ.
Cả bốn người vui vẻ. Chiều Sài Gòn chậm rãi đi qua những mái
hiên. Nắng đã đổi màu. Những chiếc lá me rơi lác đác trên bìa sách. Chàng sinh
viên mở cuốn sổ. Cậu chỉ viết một câu ngắn: “Có những thư viện cất giữ tri thức.
Có những quầy sách cũ cất giữ ký ức”.
Khi ngẩng đầu lên, cậu thấy những người khách đang lặng lẽ
đi tìm một cuốn sách có thể soi sáng thêm một góc nhỏ của đời mình. Và hình
như… chính Sài Gòn chiều hôm ấy cũng đang đọc họ, bằng một cách rất riêng.
Chia tay
Ba người cùng đứng dậy. Họ bắt tay nhau. Nhưng không ai muốn
rời đi ngay. Họ đứng đó, dưới tán me già, nhìn ra đường Lê Lợi đang đông đúc.
“Tôi sẽ nhớ hôm nay”, Sartre nói, “Tôi sẽ mang các đối thoại và quan sát
tại Sài Gòn về Paris”.
Bùi Giáng nói:
“Cà phê nhớ buổi hôm nay
Chén trà xin hẹn ngày rày năm sau
Ông về tạm biệt tiêu tao
Buồn vui vô tận chiêm bao chập chờn…”
Sartre nhìn Phạm Công Thiện: “Tôi vẫn muốn gặp Trần Đức Thảo.
Nhưng nếu không gặp được, tôi cũng đã có một ngày Việt Nam đáng nhớ”. Phạm Công
Thiện nói: “Tôi không biết ông có gặp được ông Thảo không. Nhưng tôi biết ông ấy
cũng đang vật lộn với rất nhiều câu hỏi”. Sartre nói: “Tìm các chùm câu trả lời
rất khó từ chiêm nghiệm hiện sinh như: Lao động sinh ra ý thức như thế nào?
Ngôn ngữ xuất hiện từ đâu? Ý nghĩa đầu tiên của sự vật được hình thành ra sao?
Vì sao động vật trở thành con người? Ông ấy chưa thật sự giải
quyết được vấn đề quan trọng nhất: làm sao từ vật chất lại xuất hiện
ý thức. Tôi cũng chờ ông ấy chỉ ra mối liên hệ giữa Hiện tượng học với khoa học
nhận thức từ thực tiễn ở Việt Nam.” Sartre nhìn ra xa nói tiếp: “Đó là những
câu hỏi của thế kỷ hai mươi”. Phạm Công Thiện: “Không thể xong. Vì những
câu hỏi đó xới tung lịch sử triết học!”
Họ bắt đầu đi bộ dọc theo đường Lê Lợi. Sartre đi giữa.
Phạm Công Thiện đi bên trái. Bùi Giáng đi bên phải. Anh biên tập đi phía sau.
Và chàng sinh viên Toán đi cạnh, cuốn sổ vẫn mở trong tay.
Các vị ấy có thật không?
Trong mơ, tôi biết câu trả lời. Nhưng tôi không muốn trả lời.
Nhưng nếu họ không có thật, tại sao tôi lại nhớ họ đến thế?
Họ đi đến góc đường Lê Lợi. Một chiếc xe lam chạy qua, khói
đen phun ra rồi tan đi trong nắng chiều.
Sartre dừng lại: “Đây là nơi chúng ta chia tay”.
Ông quay sang Bùi Giáng: Ông Bùi Giáng, tôi muốn ông cho tôi
một câu thơ để nhớ”.
Bùi Giáng nhìn ông, rồi cất giọng:
Sartre cười: “Tôi sẽ nhớ câu đó”.
Ông quay sang Phạm Công Thiện: “Ông Phạm Công Thiện, ông có
một lời cuối cho tôi không?”.
Phạm Công Thiện suy nghĩ một lúc: “Hãy nhớ rằng, thưa ngài,
hố thẳm không phải để sợ rơi xuống. Hố thẳm là để nhìn vào. Và khi nhìn vào đủ
lâu, ngài sẽ thấy chính mình”.
Sartre gật đầu: “Hy vọng là như vậy!”
Ông nhìn biên tập viên An Tiêm và chàng sinh viên: “Còn hai
anh, hãy tiếp tục ghi chép. Hãy tiếp tục hỏi. Và hãy nhớ rằng, câu hỏi quan trọng
hơn câu trả lời”.
Họ chia tay và mỗi người một hướng.
Về một giấc mơ
Tôi mở mắt.
Trần nhà trắng. Ánh sáng xám xịt của buổi sáng sớm lọt qua
khe rèm. Đồng hồ trên bàn chỉ 5 giờ. Tôi nằm yên một lúc, để giấc mơ trôi đi.
Nhưng nó không trôi. Nó ở lại, như một cái gì đó vừa thật vừa không thật. Tôi
ngồi dậy. Trên bàn, cuốn sách Being and Nothingness bản tiếng Anh vẫn mở ở
trang cũ. Bên cạnh là một cuốn sổ nhỏ, bìa nâu đã cũ.
Tôi cầm cuốn sổ lên. Đó là cuốn sổ tôi dùng từ thời sinh
viên, ghi chép linh tinh đủ thứ.
Tôi mở nó ra.
Những trang đầu là công thức toán: không gian vectơ, ma trận,
đa thức, các ký hiệu đầy những mũi tên và dấu ngoặc. Tôi lật tiếp. Những trang
giữa là những dòng thơ chép vội, không rõ nguồn.
Tôi lật nữa. Một trang trắng. Tôi lật tiếp. Trang trắng.
Tất cả các trang còn lại đều trắng. Không có một chữ nào về
quán cà phê, về Bùi Giáng, về Phạm Công Thiện, về Sartre, về chàng sinh viên
Toán. Không có chiếc lá me. Không có đường Lê Lợi.
Tôi ngồi xuống, nhìn cuốn sổ trắng xóa.
“Không thể nào” — tôi thì thầm.
Tôi đã mơ. Nhưng giấc mơ quá chi tiết. Tôi nhớ từng câu nói.
Tôi nhớ mùi cà phê rang. Tôi nhớ bóng me đổ trên vỉa hè. Tôi nhớ nụ cười của
Bùi Giáng. Tôi nhớ giọng nói trầm trầm của Phạm Công Thiện. Tôi nhớ những câu hỏi.
Tôi nhớ câu cuối cùng của Sartre: “Hãy tiếp tục ghi chép”.
Nhưng không có gì được ghi chép.
Tôi đặt cuốn sổ xuống. Đứng dậy, đi ra phòng khách. Trên
bàn, một tờ báo cũ nằm đó. Tôi nhặt lên. Ngày tháng: 5 tháng 8 năm 2000.
Tôi nhìn chằm chằm vào tờ báo.
Không phải 1972. Không phải năm Sài Gòn còn tên Sài Gòn.
Không phải thời của những đàn anh trong ký túc xá. Không phải thời của những cuộc
trò chuyện triết học thâu đêm.
Tôi chưa già lắm. Tôi đang ở năm 2026.
Giấc mơ kia là về 50 năm trước, nhưng nó đã xảy ra hay chưa
xảy ra?
Tôi quay lại bàn, cầm cuốn sổ lên. Trang trắng vẫn trắng.
Nhưng tôi biết: nếu tôi cầm bút và viết, tôi có thể viết lại toàn bộ cuộc trò
chuyện. Từng câu. Từng chữ. Từng cái ngừng lại giữa câu.
Tôi cầm bút. Nhưng tôi không viết.
Tôi đứng đó, nhìn trang giấy trắng, và nhận ra một điều: có
thể giấc mơ đó chưa từng xảy ra. Có thể tôi chưa từng gặp Sartre. Có thể tôi
chưa từng đến quán cà phê dưới gốc me già. Có thể Bùi Giáng và Phạm Công Thiện
chưa từng ngồi chung bàn với nhau.
Nhưng có một điều tôi biết chắc chắn: tôi đã nghe những câu
đó. Tôi đã nghe giọng nói của họ. Tôi đã thấy họ sống, tranh luận, im lặng, và
chia tay. Và điều đó đủ để giấc mơ trở thành một ký ức.
Tôi đóng cuốn sổ lại, nhìn ra cửa sổ.
Bên ngoài, trời đang sáng dần. Một ngày mới bắt đầu. Tôi biết
rằng, sau ngày hôm nay, tôi sẽ già thêm một ngày. Ký ức sẽ mờ đi thêm một chút.
Nhưng giấc mơ này, tôi sẽ giữ lấy.
Tôi đặt cuốn sổ lên bàn, cầm tách cà phê ấm lên tay, và thì
thầm với chính mình: “Cảm ơn các ông. Cảm ơn vì một buổi sáng dưới bóng gốc me
già, dù nó có thật hay không”.
Tôi nhấp một ngụm cà phê.
Bên ngoài, tiếng ve bắt đầu râm ran.
Tôi ngồi xuống, mở cuốn sổ ra trang trắng, và bắt đầu viết.
Không phải để nhớ. Mà để giấc mơ được sống lần nữa.
GHI CHÚ
1. Độc giả có thể thắc mắc: Sao Sartre lại đến
Sài Gòn?
Sự thật lịch sử là ông chưa từng đến. Nhưng tác giả đã dùng
một thủ pháp tiểu thuyết: chiến tranh chia cắt hai miền, Sartre định ra Hà Nội
nhưng chỉ có vé đến Sài Gòn. Đó là một “lý do” mơ hồ, nhưng đủ để cuộc gặp gỡ
diễn ra.
Trong cuộc đối thoại, các nhân vật được đề cập đến đều có thật:
Jean-Paul Sartre, Trần Đức Thảo (triết gia), Bùi Giáng, Phạm Công Thiện. Nhiều
ý, nhiều câu lấy từ các tác phẩm của họ. Những tiêu đề và tên người được nhắc đến
mang tính chất tham khảo, nhưng tình tiết và đối thoại đều là hư cấu.
2.Trên xe có đối thoại
Sartre hỏi: (về hai vị khách sẽ gặp) Ông nhà thơ, dịch giả
có tác phẩm nào?
Biên tập viên An Tiêm: Dạ rất nhiều, riêng về Heidegger thì
nhà thơ, dịch giả có viết 2 tác phẩm đó là “Sương bình nguyên” và “ Lời cố quận”,
trong đó Ông viết:
“Heidegger nói: Hữu thể giống như cảnh trong sương. Điều
quan trọng không phải là hiểu được Hữu thể, mà là giữ cho nó còn khả năng tiếp
tục tự lộ ra. – Ngôn ngữ là ngôi nhà của Hữu thể.”
Heidegger không “điên” theo đời sống, mà: “điên” trong cách
nghĩ. Ông tự tạo ra từ, bẻ cong tiếng Đức.
Heidegger lật ngược toàn bộ triết học Tây phương: không hỏi
“cái gì tồn tại?” mà hỏi: “tồn tại là gì?”
Hữu thể không bao giờ hiện ra trọn vẹn mà luôn: hé lộ
(unconcealment), đồng thời rút lui (concealment).
Vì nó lộ hoàn toàn: nó sẽ trở thành “một vật” và mất đi chiều
sâu của Hữu thể.
Sartre giải thích: L’être-en-soi (Hữu thể tự thân) là cái tồn
tại của sự vật – Il est ce qu’il est (Nó là cái nó là).
L’être-pour-soi (Hữu thể cho mình) là ý thức con người – Có
khả năng phủ định (néantisation) dẫn đến tự do…
Còn theo Heidegger, Hữu thể tiếng Đức là Sein, bạn cần tìm
hiểu thêm Das seiende và Das sein sẽ rõ.
Biên tập viên An Tiêm: Nhà thơ cũng thích Triết học
Heidegger và qua hai tác phẩm “Tư tưởng hiện đại “ (1960) và “Martin Heidegger
và Tư tưởng hiện đại” (1963) có đề cập rất nhiều về các nhà triết học phương
Tây như Martin Heidegger , J.P.Sartre , Albert Camus… trong đó Ông không giải
thích Heidegger mà làm cho Heidegger có thể trở nên được đọc như thơ. Ông viết:
“Hư vô không phải là cái “không” mà là chỗ cho hữu thể bừng ra như một đoá hoa
nở giữa hoang vu.”
Còn giáo sư Triết mà Ông sẽ gặp – tôi nhớ trong hai tác phẩm
“Ý thức mới trong văn nghệ và triết học” hay “Im lặng hố thẳm”
cho rằng J.P. Sartre là một trong những người đã đẩy triết học hiện
sinh đến cực điểm ý thức về tự do và hư vô.
Ông làm cho triết học được “khái niệm hóa” trở nên “logic
hóa” trong khi Heidegger còn giữ được “huyền nhiệm”!?
Ở VN có Phùng Thăng dịch tác phẩm “Buồn nôn” của Ông. Bà làm
rất rõ “hiện hữu có trước bản chất, tự do tuyệt đối và trách nhiệm, và ứng dụng
hiện tượng học vào văn học”.
Long Khánh, tháng 8/2026
