Nhớ Dì Năm
Câu này tôi nghe lần đầu ở đâu, thiệt tình không nhớ. Có thể
ở một bến đò, có thể ở một đám giỗ, hay ngoài bến sông Hồng Ngự, mà cũng có thể
chẳng ai nói cả, nó tự mọc trong đầu tôi như cỏ mọc sau mưa.
Chỉ nhớ là nghe xong tôi đứng khựng lại, miệng lẩm nhẩm đọc theo: trời cắc cớ — so đo — cây so đũa. Nhịp ba, gọn bân, đưa qua đưa lại như võng. Nghe như đồng dao, mà đồng dao thì xưa nay có bao giờ chịu trách nhiệm về nghĩa lý đâu. Con nít hát “chi chi chành chành, cái đanh thổi lửa” có đứa nào hỏi cái đanh làm sao thổi được lửa. Câu của tôi cũng vậy: ông trời rảnh quá hay sao mà đi so đo với một cái cây, mà lại là cây so đũa, thứ cây hiền khô đứng chèo queo ở mé mương. Vô nghĩa hết sức. Vậy mà cái vô nghĩa ấy cứ đeo tôi mấy chục năm, như hột cơm nguội dính vạt áo, gỡ hoài không ra.
Về sau, có tuổi rồi, rảnh rỗi giở tự điển ra tra — cái thú của
người già là tra tự điển, cũng như cái thú của người trẻ là tra… người khác —
tôi mới tá hoả: cả ba cụm từ trong câu, không cụm nào có từ nguyên đàng hoàng.
Cắc cớ, không. So đo, ngờ ngợ. So đũa, các cụ làm tự điển chép qua loa rồi lảng.
Ba đứa mồ côi gốc gác, không khai sinh không hộ tịch, vậy mà đứng chung một câu
thì vững như kiềng ba chân. Tôi bèn nghĩ, hay là mình làm cái việc cắc cớ, ngồi
hỏi giấy tờ từng đứa một coi sao.
Hỏi đứa thứ nhất trước. Cắc cớ. Chữ cớ thì
còn lần ra manh mối: duyên cớ, cớ sự, mượn cớ, kiếm cớ — cớ là cái lý do, cái
nguyên do, thứ mà quan toà đòi và vợ nhà cũng đòi. Nhưng cắc là
cái gì? Tiếng gõ cắc cắc của thằng nhỏ gõ mõ? Đồng bạc cắc kêu leng keng trong
túi áo bà ba? Hay con cắc kè tắc lưỡi trên vách lá nửa đêm? Không ai biết. Tự
điển làm thinh, các nhà ngữ học làm thinh, con cắc kè thì cứ tắc lưỡi. Chỉ biết
người Nam mình xài chữ này ngọt xớt: hỏi cắc cớ là hỏi trớt quớt cho người ta
bí chơi, làm cắc cớ là làm chuyện ngược đời không đầu không đuôi. Và trên hết
là trời cắc cớ — ông trời bày chuyện trớ trêu mà chẳng vì cái
cớ gì ráo. Ngẫm lại mà coi, có phải nghịch hết sức không, chữ cắc cớ ôm
chữ cớ trong bụng, mà nghĩa của nó lại là không cớ.
Y như người ôm bọc tiền đi than nghèo. Ông trời đã cắc cớ, đến cái chữ dùng để
tả ổng cũng cắc cớ theo, vậy là thầy nào tớ nấy, khỏi cãi.
Đứa thứ nhì, so đo, coi bộ dễ hỏi giấy
hơn. So là so sánh, so bì, so kè, so vai rụt cổ. Đo là
đo lường, đo đắn, đo lọ nước mắm đếm củ dưa hành. Hai động từ đo đạc ghép lại,
lẽ ra phải thành một chữ nghiêm trang, khách quan, khoa học, kiểu chữ của mấy
ông kỹ sư cầu cống tụi tôi hồi xưa cầm thước lê-vô đi ngắm tim đường. Đằng này
không. Hễ nói ai so đo là nói người đó tính từng ly từng tí,
hơn nhau một sợi tóc cũng cộng vô sổ, thua nhau nửa chén cơm cũng trừ ra giấy.
Cái thước với cái cân, tự nó vô tội; đem vô lòng người một cái là sanh chuyện
liền. Đo đất thì ra bờ ra thửa, đo lòng thì ra hơn ra thiệt. Cho nên tôi ngờ rằng so
đo không phải chữ của nhà đo đạc, nó là chữ của nhà… đo đếm ân oán. Từ
nguyên của nó không nằm trong tự điển, nó nằm trong bụng người ta, mà bụng người
ta thì, thưa các cụ, chưa có viện hàn lâm nào dám khai quật.
Còn đứa thứ ba thì phải xuống miệt vườn mới hỏi được, vì nó
không biết chữ: cây so đũa. Cây này ai ở đồng bằng đều biết mặt.
Thân gầy, da mốc, đứng xiêu xiêu ở mé mương bờ ranh, không ai trồng cũng mọc,
không ai tưới cũng sống, nghèo mà lì. Nó gầy vậy chớ được cái sai trái, trái
dài cả gang tay hơn, thẳng băng, treo lủng lẳng từng chùm song song nhau — y hệt
ai đó vừa so xong một bó đũa rồi máng lên đó phơi. Tên cây từ đó mà ra, tôi
đoán vậy, và tôi hồ đồ rằng người đầu tiên kêu nó là cây so đũa phải là một người
đàn bà, vì chỉ có người dọn cơm mới nhìn đâu cũng thấy đũa. Rồi tới mùa nước nổi,
cái cây nghèo ấy làm sang: trổ bông trắng muốt, từng chùm cong cong như vành
trăng non. Bông so đũa nấu canh chua cá linh — trời, chỗ này cho phép tôi lông
bông một khúc — cá linh non đầu mùa nước, bông so đũa hái lúc còn búp, thêm
trái me dốt, nồi canh sôi lên là biết mùa nước về tới sân. Ai chưa ăn thì kể
như mùa nước nổi đối với người đó mới chỉ là chuyện thuỷ văn.
Trái: Bông so đũa.
Author: Len
Worthington, wiki commons. Phải: Canh chua cá linh bông so
đũa. Photo: Doanh
Nhân+
Nhưng cái tôi muốn nói không phải nồi canh, mà là cái tên.
Nghĩ kỹ mà coi, so đũa không phải danh từ, nó là một động
tác. Trước bữa cơm, đứa nhỏ nhứt nhà lãnh phần so đũa, rút nắm đũa trong ống
ra, gõ gõ xuống mâm cho bằng đầu, rồi so từng đôi, chia đủ mỗi người một cặp,
đôi nào cao thấp lệch nhau thì lựa lại. So đũa là so cho bằng,
cho đủ đôi. Nhà có khách, so đũa kỹ hơn. Ngày giỗ, so đũa cho cả
người khuất mặt. Cái cây đứng bờ mương kia, hoá ra không mang tên một hình
dáng, nó mang tên một cử chỉ — mà là cử chỉ tử tế vào bậc nhứt của con người, sửa
soạn cho người khác ăn.
Tới đây thì ba đứa mồ côi bắt đầu nhìn nhau, và tôi thấy ra
cái bản lề của cả câu nói. Nó nằm ở chữ so, xuất hiện hai lần mà
hai lòng dạ khác nhau một trời một vực. So đo là so để hơn
nhau, so nhà ai lớn, so con ai giỏi, so lúa ai trúng. So đũa là
so để bằng nhau. gõ cho bằng đầu, chia cho đủ cặp, không ai cầm đôi đũa lệch. Một
chữ so mà hai ngả, một ngả đi ra chợ đời, thành lòng ganh; một ngả đi vô mâm
cơm, thành lòng đãi. Vậy thì câu nói cắc cớ của tôi thâm ở chỗ nào, các cụ thấy
chưa, nó bắt ông trời làm một việc mâu thuẫn tận gốc — đem cái so của lòng ganh
mà đo cái cây mang tên cái so của lòng đãi. Trời so đo cây so đũa, khác nào lấy
thước đo lòng đi đo… một bữa cơm.
Mà ông trời so đo nỗi gì với cây so đũa? Chắc tại nó nghèo
mà không chịu khổ. Đứng đất phèn, uống nước lụt, thân thì gầy nhom, vậy mà năm
nào cũng đúng hẹn trổ bông trắng cả một khúc mương, lại còn dám ngọt. Trời cho
nó cái phận bờ ranh, nó trả lại trời một mùa bông. Cắc cớ là ở chỗ đó; người
thua thì không phục, mà kẻ thắng lại không thèm biết mình thắng.
Rồi còn đôi đũa nữa. Ca dao mình hễ đụng tới đũa là đụng tới
phận người: vợ chồng như đũa có đôi, rồi đũa lệch so le,
rồi đũa mốc mà chòi mâm son. Đũa là thứ đồ vật duy nhứt trong nhà không được
phép đứng một mình, một chiếc đũa không phải là nửa đôi đũa, nó là đồ bỏ. Cho
nên so đũa, xét cho cùng, là cái việc mai mối nho nhỏ diễn ra mỗi ngày ba bận:
lựa cho từng chiếc một chiếc vừa đôi. Đứa nhỏ so đũa trước mâm cơm, nó đâu biết
nó đang tập cái nghề khó nhứt đời người — cái nghề mà chính ông trời cắc cớ ở
trển làm hoài còn trật lên trật xuống, xe duyên cho người ta mà xe toàn đũa lệch,
rồi ngồi coi người ta gắp.
Bây giờ đọc lại câu ấy lần nữa: trời cắc cớ so đo
cây so đũa. Nó hết vô nghĩa rồi, phải không. Ba cụm từ không cha không mẹ,
không từ nguyên nào nhìn nhận, nương vô nhau mà thành một câu triết lý bỏ túi,
xài cả đời không mòn: trời thì không có cớ, đừng đòi; người thì đừng so đo, vô
ích; còn sống thì học cây so đũa — phèn cứ phèn, lụt cứ lụt, tới mùa mình cứ trổ
bông, và trước mỗi bữa ăn, nhớ so đũa cho bằng, cho đủ đôi, cho cả người khuất
mặt.
Chiều nay nhà tôi ăn cơm sớm. Đũa đã so, canh bông so đũa
còn bốc khói, cá linh đầu mùa béo ngậy. Ngoài kia trời cắc cớ chuyển mưa, sấm gừ
gừ như ai đó đang so đo chuyện gì với ai đó. Kệ ổng. Mình ăn. Chuyện lông bông
để đó, tính sau.
Mà đã nói tới đũa thì cho tôi lông bông thêm một khúc nữa,
khúc này đi hơi xa, xin các cụ chịu khó ngồi ráng. Đôi đũa già lắm rồi. Khảo cổ
bên Tàu đào mộ đời Thương ở đất Ân Khư, lượm được mấy chiếc đũa đồng, tính sơ
sơ cũng hơn ba nghìn năm tuổi. Chữ Hán xưa kêu đũa là trợ 箸; dân
chèo ghe miền sông nước bên đó kiêng chữ này vì đồng âm với trụ 住
là dừng — ghe mà dừng thì cả nhà treo niêu — nên nói tránh thành khoái 筷,
nghĩa là mau, cho ghe chạy vù vù. Còn chữ đũa của mình, các nhà ngữ học ngờ rằng
cũng là bà con xa lắc với chính chữ trợ ấy. Tới đây xin các cụ cười giùm tôi một
tiếng, cả bài này toàn những chữ mồ côi từ nguyên — cắc cớ không cha, so đo
không mẹ, so đũa không khai sinh — rốt cuộc cả đám đứng vững được là nhờ tựa
lưng vô một chữ có gia phả ba nghìn năm. Trời cắc cớ là vậy đó.
Ba nghìn năm ấy không phải chỉ dài, mà còn hiền. Cụ Khổng dạy
quân tử phải lánh xa nhà bếp, vì bếp có dao có thớt, có tiếng con vật kêu; dao
búa là đồ sát sinh, đuổi hết xuống bếp, lên tới mâm chỉ còn đôi đũa tre nhỏ nhẹ,
gắp chứ không cắt, mời chứ không đâm. Trong lúc đó bên trời Tây người ta còn ăn
bốc, và bốc dài dài: mãi thế kỷ mười một cái nĩa mới theo chân một công nương
Byzance về tới Venise, bị các thầy tu la ó om sòm, cho là đồ kiểu cách của quỷ
— Chúa sinh ra bên Âu Tây năm ngón tay là đủ rồi, bày đặt; qua thế kỷ mười sáu
bà Catherine de Médicis đem nĩa về Pháp, triều đình cầm còn lóng ngóng; nghe
đâu tới đời vua Mặt Trời Louis Quatorze, ngài vẫn khoái dùng năm ngón hơn.
Nghĩa là lúc Versailles còn bốc, đứa nhỏ bên mình đã ngồi so đũa được mấy chục
thế kỷ. Tôi kể vậy không phải để hơn thua — hơn thua là so đo, mà bài này cấm
so đo — chỉ để thấy cái động tác nhỏ xíu trước bữa cơm kia nó thâm niên cỡ nào.
Người xưa còn gửi trong đôi đũa nguyên một bầu trời đất. Đôi
đũa là âm dương: khi gắp, một chiếc nằm im làm trụ, một chiếc cử động làm càng
— chiếc tịnh chiếc động, hai mà một, một mà hai, thiếu chiếc nào cũng thành đồ
bỏ. Đũa tiện đầu vuông đuôi tròn, là trời tròn đất vuông nằm gọn trong lòng bàn
tay. Người Tàu còn tính đũa phải dài bảy tấc sáu phân, ứng với thất tình lục dục
— cầm đũa lên là cầm luôn bảy mối tình sáu mối muốn của kiếp người, ăn một bữa
cơm mà gánh đủ nhân sinh. Rồi ngũ hành xoay quanh mâm lúc nào không hay: đôi
đũa tre là mộc, gắp con cá rô dưới ao là thủy, kho trong nồi đất là thổ, trên bếp
lửa là hỏa, dọn kèm cái mâm thau là kim — năm hành đủ mặt, mà thằng cầm chịch
cho cả sòng lại là hai que tre.
Mà đôi đũa không phải chỉ già, nó còn khôn. Trong bài Đũa
Nguyên lí Nhị Nguyên tôi đã có lần thưa, đôi đũa là bộ máy đầu tiên của nhân loại.
Người vội sẽ cãi, hai que tre mà máy móc nỗi gì, cùng lắm là cái đòn bẩy — thì
cũng phải, cái trụ cái càng vừa nói đó, cụ Archimède có sống dậy cũng gật gù.
Nhưng đòn bẩy mới là phần xác. Phần hồn của đôi đũa phải gọi bằng cái tên mà
mãi năm 1948 cụ Norbert Wiener mới đặt ra: cybernétique, điều khiển học — khoa
học về sự điều khiển và truyền tin, chung một lý cho máy móc lẫn sinh vật. Cứ
ngồi ăn mà coi, mỗi lần gắp là một vòng hồi tiếp khép kín — năm ngón phát lực,
đầu đũa nghe miếng ăn rồi báo ngược về, óc chỉnh liền trong nháy mắt, xiết thêm
chút thì miếng đậu hũ nát, lơi ra chút thì hột đậu phộng văng, nên cứ phải nghe
— chỉnh — nghe — chỉnh, trăm lần trong một bữa cơm mà không ai hay mình đang giải
toán. Hai que tre khi ấy không còn là đồ vật nữa, chúng nối dài dây thần kinh,
người ta rờ được con cá kho bằng đầu đũa như người mù rờ đường bằng đầu gậy.
Cái nĩa bên Tây thì khác: đâm xuống một phát là xong, có lực mà không có tin tức,
có chinh phục mà không có đối thoại — máy hở, boucle ouverte, nói theo tiếng
nhà nghề. Mà cắc cớ chưa, cybernétique cụ Wiener lấy từ chữ Hy Lạp kubernêtês,
nghĩa là người cầm lái — hoá ra dân chèo ghe kiêng chữ trợ ở khúc trên, họ đổi
tên đôi đũa mà không dè mình đang gọi đúng nghề của nó: cầm đũa tức là cầm lái.
Rồi từ cái máy biết nghe biết chỉnh ấy sinh ra cái nghĩ lớn: ngồi ngẫm cái Tĩnh
cái Động của hai cây đũa, người văn hóa Đũa — nòi lúa nước Bách Việt nhà mình
chớ ai — nhận ra hai lực đối ngẫu, tức là nhị nguyên, tức là Âm Dương; rồi Lưỡng
Nghi sinh Tứ Tượng Ngũ Hành, Ngũ Hành sinh Bát Quái, Bát Quái đẻ ra sáu mươi tư
quẻ Kinh Dịch. Và xin để ý giùm: Âm Dương không phải hai võ sĩ đấm nhau tới chết,
mà bên này mạnh thì bên kia yếu, nhưng không bao giờ suy đến cạn kiệt — thưa,
đó chính là lời tả một hệ tự điều tiết, một vòng hồi tiếp giữ thăng bằng; tổ
tiên cầm đũa đã luận ra thuyết điều khiển trước cụ Wiener hai nghìn mấy trăm
năm, chỉ khác là không đăng báo. Bên trời Tây có cụ Héraclite mon men tới sát bờ
— cụ thấy vạn vật là xung đột của các thể đối lập, thấy không ai tắm hai lần một
dòng sông — chỉ tiếc, tiếc ơi là tiếc, cụ không biết dùng đũa; biết dùng, ắt cụ
đã bước nốt bước chót, từ đối lập triệt tiêu nhau qua tới đối lập tương sinh
nhau. Bởi đôi đũa thiêng vậy nên quanh nó mới sinh những điều kiêng: không cắm đũa
dựng đứng vô chén cơm vì giống cắm nhang, không gõ đũa vô chén vì đó là tiếng của
người đi xin, và — trở lại chuyện của mình — không đưa ai đôi đũa lệch, vì đũa
lệch là phận lệch. Đứa nhỏ so đũa trước mâm, tưởng làm chuyện vặt, hoá ra hai
bàn tay nhỏ đang cầm cùng lúc ba nghìn năm, cái máy đầu tiên và cái triết đầu
tiên của loài người, so lại cho ngay ngắn trước khi cả nhà ngồi vô.
