Người già trong làng Bàu Trúc kể rằng đất sét bên sông Quao không phải đất bình thường. Đó là thứ đất đã từng nằm dưới chân những thành quách Champa đổ nát. Từng hứng máu chiến binh, từng giữ tro cốt của những người chết không chịu rời quê hương mình. Bởi vậy, mỗi lần nhồi đất làm gốm, phải nói chuyện với đất. Nếu không, đất sẽ nhớ. Thứ gì biết nhớ thì sớm muộn cũng biết đòi lại.
Thuở nhỏ, Acar Harei thường nghe mẹ nói như vậy. Mẹ anh là
nghệ nhân làm gốm ở Bàu Trúc. Một người đàn bà nhỏ thó, da đen sạm vì nắng,
quanh năm ngồi giữa đất sét, rơm khô và khói lửa. Những buổi chiều mùa hạn, khi
gió từ đồng cát thổi về trắng trời, Harei ngồi phụ mẹ gánh đất từ bờ sông Quao.
Mẹ anh kể chuyện Po Klong Garai, chuyện Po Rome, chuyện những vị vua đã mất nước
mà vẫn còn đi lại trong gió. Lúc ấy anh cười. Trẻ con thường tin vào tương lai
hơn là tin vào hồn ma.
Sau này lớn lên, học đại học ngành văn hóa ở Sài Gòn, đọc sử,
đọc khảo cổ, đọc nhân học, anh lại càng ít tin hơn. Lịch sử trong sách khác hẳn
lịch sử trong lời kể của mẹ. Một bên đầy số liệu. Một bên đầy linh hồn. Ra trường,
Harei trở về Phan Rang.
Người ta giới thiệu anh vào Phòng Văn hóa. Lương không cao.
Đủ sống.
Đủ để anh và Jaya lấy nhau, cô gái làng Mỹ Nghiệp ấy cưới
anh, nổi tiếng dệt hoa văn đẹp nhất trong nhóm thợ trẻ. Jaya có đôi bàn tay nhỏ.
Mỗi lần ngồi bên khung cửi, những sợi chỉ nhiều màu chạy qua tay cô mềm như nước.
Harei thường ngồi nhuộm sợi giúp vợ. Những tối mất điện, hai vợ chồng đốt đèn dầu,
tiếng baoh karang lanh canh vang lên giữa sân, hòa cùng tiếng chó sủa xa xa
ngoài đồng. Lúc ấy, anh cảm thấy đời sống giống một tấm thổ cẩm. Những đường chỉ
đỏ, chỉ đen, những nút thắt rất khó nhìn thấy. Chúng đều đang âm thầm giữ lấy
nhau. Anh không biết rằng một ngày nào đó, chính mình sẽ trở thành một nút thắt.
*
Năm ấy, Ninh Thuận bắt đầu bước vào cơn sốt du lịch. Những
đoàn xe sang nối đuôi nhau đổ về phía biển. Những khoảnh đất trước kia chỉ dùng
để chăn dê bỗng tăng giá từng ngày. Những người chưa từng nghe tới Bàu Trúc hay
Mỹ Nghiệp nay cũng bắt đầu biết đến hai vùng đất ấy khi chúng xuất hiện trên bản
đồ quy hoạch. Giới đầu tư liên tục nhắc về chúng, nhắc về tương lai, về những
khoản vốn hàng ngàn tỷ đồng, về các khu nghỉ dưỡng đạt chuẩn quốc tế. Họ nói bằng
một sự tự tin gần như tuyệt đối, cứ như tương lai đã nằm sẵn trong tay từ rất
lâu rồi.
Người đứng đầu dự án là Phạm Khắc Thành, một doanh nhân có
tiếng tăm. Ông ta không sinh ra trong giàu có, mà ngược lại. Thuở nhỏ, ông từng
là đứa trẻ bán bánh mì ở ga Tháp Chàm, từng ngủ dưới gầm xe tải, từng đi phụ hồ,
từng trải qua những ngày đói khát đến cùng cực. Chính vì đã quá hiểu cái đói
nên ông ta đặt niềm tin tuyệt đối vào sức mạnh của đồng tiền.
Thành có một câu chuyện chưa từng nhắc đến trong bất kỳ cuộc
phỏng vấn nào. Năm mười hai tuổi, mẹ ông qua đời giữa một mùa hạn khắc nghiệt.
Hôm đó, trong nhà không còn nổi một lon gạo. Người đàn bà gầy guộc đến mức hai
cổ tay chỉ còn như những nhánh củi khô. Buổi sáng bà vẫn còn ngồi vá áo cho
con, vậy mà đến chiều đã lặng lẽ nằm xuống.
Trước khi nhắm mắt, bà lấy từ trong túi áo ra một đồng tiền
cũ đã mòn gần hết hình.
Bà đặt vào tay Thành.
— Giữ lấy.
Đó là tài sản cuối cùng của bà.
Nhiều năm sau, khi đã sở hữu hàng ngàn tỷ đồng, ông vẫn giữ
đồng tiền ấy trong ngăn kéo bàn làm việc. Mỗi lần nhìn nó, ông lại nhớ rằng
trên đời này có những người chết không phải vì chiến tranh, không phải vì bệnh
tật. Mà vì nghèo.
Trong một buổi họp dân, Thành đứng trước đám đông và nói:
— Người nghèo thường thích nói về truyền thống vì họ không
có gì khác để giữ.
Cả hội trường im lặng.
Ông ta tiếp:
— Tôi không phá văn hóa. Tôi đang biến văn hóa thành tiền.
Có tiền rồi mới giữ được văn hóa.
Nhiều người vỗ tay. Một số người cúi đầu. Harei ngồi cuối hội
trường. Anh không ghét ông ta. Thậm chí anh còn hiểu ông ta. Đó mới là điều khiến
anh khó chịu.
*
Ít lâu sau, bản quy hoạch chính thức được công bố. Một tuyến
đường ven biển mới sẽ cắt ngang khu Kut cổ của ba dòng họ Chăm. Một quảng trường
lớn dự kiến dựng lên ngay trên nền nghĩa địa xưa. Còn một phần đất bao quanh đền
thờ Po Inư Nưgar của địa phương sẽ được chuyển thành khu dịch vụ.
Người dân phản đối. Đơn thư liên tiếp được gửi đi. Những cuộc
họp diễn ra hết lần này tới lần khác. Mỗi bên đều đưa ra những lý lẽ riêng,
nghe qua ai cũng thấy có phần đúng.
Suốt ba tuần liền, Harei gần như chẳng mấy khi có mặt ở nhà.
Ban ngày, anh chạy xe máy từ làng này sang làng khác, mang theo xấp hồ sơ dày cộm
để vận động chữ ký. Những người ký tên nhiều nhất lại là các cụ già. Một cụ mắt
đã mờ, phải lần từng nét bút trên giấy. Một người khác run tay tới mức ký xong
mực lem thành một vệt dài.
Chiều hôm ấy, một bà cụ gần chín mươi tuổi gọi anh vào nhà.
Bà lấy từ chiếc rương gỗ cũ ra một bọc vải bạc màu. Bên trong vài mẩu xương nhỏ
đã ngả vàng.
Bà nói:
— Ông nội tôi.
Harei giật mình.
Bà cụ cười buồn.
— Hồi chiến tranh, mộ bị bom đánh trúng. Nhà nghèo quá,
không cải táng được. Tôi giữ lại chừng này thôi.
Bà đặt mấy mẩu xương vào tay anh.
Nhẹ đến mức tưởng như không có trọng lượng.
— Mấy người trên tỉnh nói đất này chỉ là đất. Cậu học nhiều.
Cậu nói giùm tôi coi. Nếu đây chỉ là đất, vậy thứ tôi giữ tám chục năm nay là
gì?
Suốt quãng đường về, Harei không nói một lời. Bàn tay cầm
tay lái của anh vẫn còn cảm giác khô nhẹ của những mẩu xương già hơn cả tuổi đời
mình.
Buổi chiều nọ, Harei tìm gặp Thành. Hai người ngồi trong văn
phòng tầng mười sáu nhìn xuống biển Ninh Chữ.
Biển xanh tới mức tưởng như vô tội.
Thành rót trà.
— Cậu học văn hóa. Tôi học cuộc đời. Hai đứa mình khác nhau ở
đó.
Harei cười.
— Chúng giống nhau hơn ông nghĩ.
— Vậy cậu nói thử coi.
— Tôi cũng muốn dân mình khá lên.
— Tốt.
— Nhưng tôi không muốn phải đào ông bà lên để đổi lấy khách
sạn.
Thành đặt chén trà xuống.
Ánh mắt ông ta chợt sắc lại.
— Người chết không ăn cơm.
Thành ngừng một lúc.
Rồi nói tiếp bằng giọng rất thấp.
— Tôi đã từng nhìn người sống chết vì không có cơm ăn.
Căn phòng im bặt.
Ngoài cửa kính, một đàn chim biển bay ngang. Bóng chúng lướt
qua mặt hai người như những vết mực đen.
*
Mùa Katê năm ấy đến trong gió lớn. Người Raglai từ núi xuống
mang lễ vật. Trống Ginăng vang lên dưới chân tháp Po Klong Garai. Những điệu
múa xoay tròn trong nắng. Khách du lịch chen kín. Điện thoại giơ lên khắp nơi.
Giữa tiếng trống đang dồn lên cao, Harei bất chợt nhận ra có
gì sai. Tay người nghệ nhân đập trống vẫn nhịp nhàng, nhanh, dồn theo điệu múa
đang xoay trên sân. Nhưng âm thanh phát ra từ mặt trống lại đi một nhịp khác,
chậm hơn, trầm hơn, như tiếng trống của một đám rước nào đó từ rất lâu, bị kẹt
lại trong chính mặt da trống này. Harei nhìn quanh. Không ai khác có vẻ nghe thấy
điều đó. Người ta vẫn múa theo nhịp tay, nhịp mà chính tai anh không còn nghe
ra nữa.
Anh hỏi người đứng cạnh:
— Anh có thấy trống bị lệch nhịp không?
Người ấy lắc đầu, cười:
— Trống hay vậy mà, lệch gì.
Tối hôm ấy, Harei mở điện thoại, bật lại đoạn video mình
quay lúc làm lễ. Trên màn hình, tay người nghệ nhân gõ trống đúng nhịp như mọi
năm. Nhưng khi vặn âm lượng lớn nhất, dưới tiếng trống quen thuộc, vẫn còn một
tiếng trống khác, rất nhỏ, gõ chậm hơn, đều đặn, như từ dưới đất vọng lên.
Đêm đó, Harei mơ thấy một đoàn người đang chạy. Đàn bà cõng
con. Đàn ông mang kiếm gãy. Những chiếc xe bò chất đầy tượng thần và hộp gỗ.
Đoàn người đi về phía núi. Phía sau là lửa đỏ kín chân trời.
Một người quay lại nhìn anh. Khuôn mặt ấy quen đến lạ lùng.
Giống tượng Po Rome trong đền tháp. Lúc lại giống người cha đã mất của Jaya. Rồi
chỉ trong nháy mắt, nó trở thành khuôn mặt của chính anh.
Ông hỏi:
— Con nghĩ mất nước đau hơn hay mất ký ức đau hơn?
Harei chưa kịp trả lời.
Cả giấc mơ đã vỡ tan.
*
Một tháng sau, máy xúc bắt đầu tiến vào khu Kut. Dân làng
nghe tin kéo tới đông nghịt. Từ sáng sớm, tiếng đôi co đã vang lên khắp nơi,
người nói qua kẻ nói lại không ai chịu nhường ai. Đến gần trưa thì tình hình
căng thẳng hơn, xảy ra xô đẩy giữa hai bên, một cụ già bị hất ngã xuống đất,
còn mấy người phụ nữ vì quá hoảng loạn mà ngất lịm giữa đám đông.
Khi chiếc máy xúc đầu tiên tiến đến mép khu Kut, Harei bất
ngờ bước ra chắn phía trước. Không ai nghĩ anh sẽ làm vậy.
Một cán bộ huyện nhận ra anh.
— Anh Harei, tránh ra.
Anh đứng yên.
— Cho tôi một ngày.
— Không thể.
— Một ngày thôi. Để người dân dời những gì còn lại.
Người kia lắc đầu.
— Quyết định đã ký rồi.
Gió thổi qua bãi đất. Trong đám đông, không ai nói gì.
Harei nhìn những ngôi mộ thấp lẫn trong cỏ dại. Anh biết
mình không thể ngăn nổi dự án. Anh cũng biết mình đang đứng trước một cỗ máy lớn
hơn rất nhiều so với bản thân. Nhưng nếu ngay cả việc đứng lại một lần anh cũng
không làm, thì suốt phần đời còn lại, anh sẽ không biết phải trả lời tổ tiên thế
nào.
Trong đám đông phía sau, Jaya đứng lặng giữa những người phụ
nữ đang khóc. Cô không gọi tên anh. Tay cô siết chặt một cuộn chỉ đỏ mang theo
từ khung cửi, thứ duy nhất cô vô tình cầm theo khi nghe tin rồi chạy ra khỏi
nhà. Mãi sau cô mới nhận ra mình đã siết đến mức sợi chỉ cắt vào lòng bàn tay.
Cuối cùng lực lượng bảo vệ bước tới đưa anh sang một bên. Anh không chống cự. Từ
lúc ấy, anh biết mình đã mất con đường quay lại.
Rồi một chiếc máy xúc từ từ hạ gầu xuống, bắt đầu đào sâu
vào lòng đất. Gầu sắt vừa cắm mạnh xuống lớp đất bên dưới.
Bất chợt, một luồng gió lạ nổi lên. Gió không dữ dội, cũng
chẳng cuốn bụi mù trời, nhưng lạnh ngắt như hơi lạnh từ nghĩa địa thổi về. Ngay
lúc đó, phần đất dưới hố đào đột nhiên sụp xuống.
Từ khoảng đất vừa sạt lở, hàng trăm vật thể nhỏ trắng nhợt
ào ra như dòng nước vỡ bờ. Chúng vừa giống cát, vừa giống những mảnh xương vụn.
Tất cả mọi người đứng sững, không ai nói nổi một lời. Những mẩu xương bé bằng đồng
xu lăn lóc khắp mặt đất.
Lách cách.
Lách cách.
Lách cách.
Âm thanh khô khốc ấy vang lên giữa không gian im phăng phắc,
khiến cả đám đông lạnh buốt sống lưng.
Một bà lão bật khóc. Bà quỳ xuống nhặt từng mảnh.
Miệng run run:
— Người nhà tôi…
— Người nhà tôi…
Jaya cũng cúi xuống giữa đám đông. Cô không nhặt cho riêng
mình một mẩu xương nào. Cô chỉ lặng lẽ xin lại sợi chỉ đỏ đã dính bụi trắng rơi
ra từ hố đất, thứ bụi mà không ai khác để ý tới. Đêm đó, cô ngồi một mình bên
khung cửi rất lâu, dệt thêm một đường chỉ trắng đục, mờ như sương, len giữa hai
đường chỉ đỏ quen thuộc. Cô không nói cho ai biết vì sao.
*
Kể từ sau hôm đó, những chuyện kỳ lạ bắt đầu liên tiếp xảy
ra. Vào ban đêm, không ít công nhân quả quyết rằng họ nghe thấy tiếng đàn Kanhi
văng vẳng vọng về từ bãi đất trống, âm thanh lúc gần lúc xa như có ai đang ngồi
kéo đàn giữa màn đêm. Buổi sáng, vài công nhân ra công trường sớm còn bắt gặp
những vật nhỏ rải trên nền đất mới đổ. Những hình tượng bé bằng ngón cái nắn từ
đất sét chưa nung: thần Siva gãy tay, rùa đá đội bia, chum gốm nứt miệng, đúng
hình những phế tích từng nằm rải quanh khu Kut. Không ai mang đất sét vào công
trường bao giờ. Vậy mà những hình ấy còn mềm, còn ẩm, như vừa được nắn xong chỉ
vài giờ trước.
Một công nhân đang ngủ say giữa đêm bỗng choàng tỉnh vì ngực
lạnh buốt, như có ai vừa áp một bàn tay ướt lên đó. Anh bật đèn điện thoại soi
lên áo mình. Giữa ngực qua lớp áo, hiện rõ một dấu bàn tay người lớn, năm ngón
xòe rộng, màu đỏ sậm như đất sét pha máu, ướt và lạnh. Anh giặt áo cả buổi sáng
hôm sau. Dấu tay mờ đi nhưng không biến mất hẳn, ngả màu nâu đỏ rất nhạt, y hệt
màu đất bãi Kut. Tin đồn theo đó lan đi khắp nơi, nhanh chẳng khác gì gió cuốn
qua đồng trống. Người ta bắt đầu e dè, lo sợ và bàn tán không ngớt, nhưng nỗi sợ
cuối cùng vẫn không thắng nổi sức hút của đồng tiền. Công trình vì vậy vẫn tiếp
tục được tiến hành như chưa hề có chuyện gì xảy ra.
Đêm ấy, Thành ở lại văn phòng rất muộn. Ngoài cửa kính, biển
Ninh Chữ đen đặc. Ông mở ngăn kéo. Đồng tiền cũ vẫn nằm đó. Theo thói quen, ông
cầm nó lên. Bất chợt ông nhận ra mặt đồng tiền đã đổi màu. Một lớp bụi trắng mỏng
bám quanh mép. Thành cau mày, lấy khăn lau. Lớp bụi không mất đi. Nó giống hệt
màu của những mẩu xương vừa đào lên khỏi khu Kut. Lần đầu tiên sau nhiều năm,
tay ông run nhẹ. Ông lập tức đặt đồng tiền trở lại ngăn kéo rồi đóng sập lại.
Nhưng suốt đêm hôm ấy, ông không mở ra thêm lần nào nữa.
Sáng hôm sau, ông vẫn ký phê duyệt tiến độ thi công như
không có gì xảy ra. Có điều, từ ngày đó, ông không còn ngồi quay mặt ra biển
Ninh Chữ nữa. Bàn làm việc được xoay sang một góc khác, dù không ai trong công
ty hiểu vì sao.
*
Riêng Harei thì không ngủ được. Anh bắt đầu nghe tiếng nói.
Chắc là không phải tiếng người sống. Tiếng họ tranh cãi vọng lên từ rất sâu. Tiếng
nói vọng lên từ rất sâu. Giống tiếng người già. Lúc là tiếng trẻ con. Lại như
tiếng chính anh đang nói trong một căn phòng trống rỗng nào đó. Anh không biết
chúng từ đâu tới. Họ cãi nhau dữ dội.
Một giọng già nua quát:
— Vì các ngươi yếu nên mới mất nước.
Một giọng khác bật lại:
— Vì các ngươi tham quyền nên mới mất nước.
Một giọng thứ ba cười nhạt:
— Đừng đổ lỗi nữa. Người chết thích đổ lỗi nhất.
Rồi tất cả quay sang Harei.
— Còn ngươi?
— Ngươi đứng về phía nào?
Anh không trả lời được. Bởi lần đầu tiên trong đời, anh nhận
ra mình đang bị xé làm đôi. Một nửa muốn bảo vệ quá khứ. Một nửa hiểu rằng người
trẻ cần tương lai.
*
Bi kịch rồi cũng bất ngờ ập xuống gia đình anh. Một cơn đột
quỵ đến quá nhanh đã cướp mất mẹ anh chỉ trong khoảnh khắc, nhanh đến mức bà
không kịp để lại cho con cháu một lời dặn dò hay trăn trối cuối cùng nào.
Lễ hỏa táng được tổ chức trên bãi đất đã gắn bó với gia đình
từ bao năm nay. Ngọn lửa chậm rãi bốc cao giữa tiếng tụng kinh trầm đều vang vọng.
Những làn khói mỏng lặng lẽ cuộn lên, rồi tan dần vào khoảng trời chiều đang
chuyển sang sắc tím sẫm.
Trước khi ngọn lửa được nhóm lên, Jaya mang tới một tấm vải
mới dệt, gấp gọn gàng và cẩn thận. Trên nền vải, đường chỉ trắng đục nằm lặng
giữa hai vệt đỏ như một dấu ấn âm thầm. Cô nhẹ nhàng phủ tấm vải lên người mẹ
chồng mà không nói một lời nào. Harei nhìn thấy, liền nhận ra đó chính là đường
chỉ cô đã lặng lẽ thêm vào từ đêm bãi đất bị đào xới.
Đến khi vị chủ lễ dùng dụng cụ gắp phần xương sọ còn lại ra
khỏi lò lửa để chuẩn bị cho những nghi thức kế tiếp, Harei bỗng bật khóc. Nước
mắt cứ vậy trào ra, không thể kìm lại được.
*
Đêm về anh lại mơ. Trên cánh đồng cát rộng vô tận, những vị
vua Chăm, những người thợ gốm, những người dệt vải, những chiến binh, những đứa
trẻ, tất cả đứng thành một hàng dài nhìn về phía biển.
Một người đứng ở đầu hàng. Harei không nhìn rõ mặt.
Ông hỏi:
— Ngươi có biết vì sao một dân tộc còn tồn tại không?
Harei lắc đầu.
Người ấy không đáp. Ông quỳ xuống, úp hai tay vào cát ẩm, nắn
thành hình một chiếc nồi nhỏ, giống hệt những chiếc nồi mẹ Harei vẫn nắn bên
sông Quao. Một con sóng tràn lên, cuốn phẳng hình chiếc nồi trong tức khắc. Ông
không cau mày. Ông cúi xuống, nắn tiếp một chiếc khác, ngay tại chỗ cũ. Phía
sau ông, cả hàng người dài cũng lặng lẽ cúi xuống, mỗi người vạch một dấu gì đó
xuống cát bằng đầu ngón tay, ngay trước mép sóng sắp tới. Sóng tràn lên. Mọi dấu
vạch biến mất. Tất cả lại cúi xuống, vạch tiếp, không một ai dừng lại, không một
ai than.
Harei đứng nhìn, hai tay tự nhiên nắm chặt, như thể đang giữ
một thứ gì đó đang chảy ra khỏi kẽ tay.
*
Nửa năm sau, Harei xin thôi việc. Anh dành toàn bộ thời gian
để mở một trung tâm nhỏ, nơi dạy chữ viết, lịch sử và văn hóa Chăm cho đám trẻ
trong vùng.
Jaya vẫn đều đặn ngồi bên khung cửi mỗi ngày. Trong mỗi tấm
thổ cẩm mới, luôn có một đường chỉ trắng đục chạy lặng giữa những đường chỉ đỏ,
đen. Không ai hỏi. Cô cũng không giải thích. Nhưng riêng cô biết mình đang dệt
ai vào trong đó. Harei thì tiếp tục làm gốm đem bán như trước. Thu nhập chẳng
còn được bao nhiêu so với những ngày cũ, ít đi thấy rõ, đổi lại những giấc ngủ
ban đêm trở nên yên ổn hơn.
Một buổi sáng, Harei tình cờ gặp lại Châu, bạn học cũ ở Bàu
Trúc, giờ mặc đồng phục bảo vệ đứng gác cổng khu nghỉ dưỡng xây ngay trên nền
khu Kut năm nào. Châu cười gượng, hỏi thăm vài câu rồi vội cúi đầu chào một
đoàn khách đang bước ra. Lúc quay lại, Châu nói nhỏ, như sợ ai nghe thấy:
— Mẹ tao chạy thận. Tao không có quyền chọn như mày.
Harei không biết trả lời sao. Anh chỉ gật đầu, rồi dắt xe
đi, trong lòng nặng hơn cả lúc bước ra từ đám tang mẹ mình.
Nhiều người nhìn vào rồi lắc đầu, bảo anh dại. Họ không hoàn
toàn sai. Harei biết rõ hơn ai hết: anh giữ được là vì anh còn có những gì, để
mất ít hơn người khác. Một người vợ dệt giỏi, một nghề gốm còn bán được, một
căn nhà chưa phải mang đi cầm cố. Khôn hay dại, suy cho cùng, đôi khi chỉ là
cách gọi khác của ai còn đủ sức để chọn, và ai thì không.
*
Mười năm sau.
Khu nghỉ dưỡng ven biển vẫn đông khách. Những tòa nhà mới vẫn
mọc lên. Nhiều con đường mới xuất hiện.
Phạm Khắc Thành vẫn là một trong những người giàu nhất vùng.
Nhưng đã mười năm nay, không ai còn thấy ông bước vào căn phòng tầng mười sáu
nhìn ra biển Ninh Chữ. Người ta nói ông chuyển văn phòng sang một tòa nhà khác,
quay lưng hẳn về phía khu Kut cũ. Trong ngăn kéo bàn làm việc mới của ông,
không ai biết có còn đồng tiền ấy hay không.
Một buổi chiều, khi dẫn đám trẻ lên tháp Po Klong Garai,
Harei nhìn thấy một cậu bé đang cúi xuống nhặt vật gì đó trong cỏ. Nó chạy lại.
Mở bàn tay ra. Một mảnh xương nhỏ bằng đồng xu nằm giữa lòng bàn tay non nớt.
Cậu bé hỏi:
— Thầy ơi, cái này là tiền hả?
Harei nhìn rất lâu.
Rồi anh lắc đầu.
— Không.
— Đây là thứ đắt hơn tiền nhiều.
Cậu bé chưa kịp hỏi tiếp thì gió từ biển đã thổi lên đồi.
Mang theo tiếng cát chạy rào rạo giữa những khe đá, nghe như có ai đó đang cười,
cũng giống như đang khóc.
