Nhạc sĩ Phạm Duy (1921-2013)
Bạn thân mến,
Khi bạn yêu cầu tôi viết một
bài về nhạc sĩ Phạm Duy cho một số báo đặc biệt, thật tình tôi rất phân vân và
e ngại (*).
Phân vân là vì với nhạc sĩ Phạm Duy, tôi rất nễ phục về tài năng nhưng lại
thiếu lòng say mê về những ca khúc ông đã viết ra cho dù đó là những ca khúc
được nhiều người xưng tụng. E ngại là vì tự biết mình không có khả năng chuyên
môn về nhạc học để viết nên một bài nhận định nghiêm túc về một sự nghiệp âm
nhạc đồ sộ. Thôi thì tạm mượn hình thức lá thư này để chia sẻ với bạn một vài
cảm nghĩ của một người thưỏng ngoạn bình thường về những soạn phẩm của một nhạc
sĩ nổi tiếng nhiều mặt.
Gần đây, đọc các nguồn tin trên liên mạng có một số luận cứ phản bác sự nghiệp
ca nhạc của Phạm Duy. Những người này cho rằng tài năng của Phạm Duy chỉ đóng
khung ở những Bài Thơ Phổ Nhạc. Vượt ra ngoài khuôn khổ này, nhạc Phạm Duy chỉ
là một mớ tuyên truyền nhàm chán, ý cạn, và càng ngày càng ít người thích hát
hoặc nghe nhạc Phạm Duy. Ðành rằng những ca khúc Phạm Duy phổ từ thơ của các
thi sĩ như Nguyễn Tất Nhiên, Phạm Thiên Thư, Minh Ðức Hoài Trinh v.v… là một
nhánh xuất chúng trong sự nghiệp âm nhạc của ông, nhưng không phải tài năng
người nhạc sĩ chỉ dừng lại ở đó. Theo tôi, Phạm Duy là một trong những người
viết ca từ hay nhất của thời đại chúng ta. Và hẵn người nhạc sĩ cũng tâm đắc
điều đó khi ông cho ấn hành tuyển tập Ngàn Lời Ca – Phạm Duy (1987) trong đó
chỉ thuần lời ca mà không chủ lấy một nốt nhạc.
Ngữ âm trong các ca khúc của Phạm Duy thật là chuẩn xác và tân kỳ. Thử nhặt
nhạnh một ca khúc Phạm Duy viết từ thập niên 40: Quê Nghèo (Bao Giờ Anh Lấy
Ðược Ðồn Tây – 1948); để diễn tả khung cảnh xác xơ của một làng quê nghèo thời
giặc giã, ông đã viết:
“ruộng khô có những ông già rách vai
cuốc đất bên đàn trẻ gầy
có người bừa thay trâu cày”
hoặc:
“nửa đêm thanh vắng không một bóng trai
có tiếng o nghèo thở dài
vỗ về trẻ thơ bùi ngùi”
Cả một hình ảnh rờn rợn thê lương của miền quê thời chinh chiến ! Cụm từ “có
tiếng o nghèo thở dài” chữ dùng thật tân kỳ và hình ảnh đậm nét ở vào một thời
điểm sáng tác mà các lời ca đa số chỉ là ước lệ.
Ngôn ngữ tân kỳ và giàu hình tượng của Phạm Duy còn tìm thấy trong nhiều ca
khúc khác:
“Chiều ơi! Áo chàm về quảy lúa trên vai
in hình vào sườn núi chơi vơi, ơi chiều”
(Nương Chiều)
…
“Xuân! Hoa còn tươi mãi, hoa vì thế giới biết sum vầy cuộc vui”
(Hoa Xuân)
“Trong tim thì sôi máu – Khóe mắt có trăng sao
Bông hoa cài trên áo – Trên môi một nguyện cầu”
(Kỷ Niệm)
…
“Vài cánh xương hoa – Nằm ép trong thư
Rồi sẽ tan như bụi mờ
Vạt tóc nâu khô – Còn chút thơm tho
Thả gió bay đi mịt mờ”
(Nghìn trùng xa cách)
Những chữ và câu đẹp khác cũng được thể hiện trong những ca khúc cổ điển tây
phương, Phạm Duy soạn lời việt:
“Hồn lìa rồi, nhưng em ơi
tình còn nồng đôi con ngươi”
(Chủ Nhật Buồn – Sombre Dimanche)
…
“Rồi lả lơi – Hình dáng ai
Khuất xa biến vào nẻo khơi”
(Khúc Hát Thanh Xuân – When We Were Young, One Day)
…
“Mái tóc nhà lưu luyến vạt trăng xanh –
Nếu mưa về yêu lấy hạt long lanh –
Chờ mong nắng cho tươi đời xuân xanh –
Người xa vắng biết đâu nấm nhà buồn
Về đây nghe tiếng hú hồn mê oan
Về đây lắng trầm khúc nhạc truy hoan
Về đây nhé cắm xong chiếc thuyền hồn
Ôi thoáng nghe dây lòng tiếc đờn”
(Trở Về Mái Nhà Xưa – Come Back To Sorriento)
“Nấm nhà buồn”, chữ dùng thật tân kỳ, gợi tưởng. Nấm nhà như nấm mồ của kẻ
đi xa trở về!
Và chữ dùng như thế này thì thập phần mới mẻ và rất đỗi thơ mộng:
“Vẻ sầu của đóa cười –
Tình bền của lứa đôi –
Thoáng hương trong chiều rơi”
“Đời sẽ thấy chúng ta sống không cầu
Cho tình cứ uá phai mau
Cho người cứ mãi phụ nhau”
(Dạ Khúc – Serenade)
Một khía cạnh nổi bật khác về ca từ Phạm Duy là việc CHUYỂN NGỮ các ca khúc
nước ngoài phổ thông và thịnh hành. Tôi nhấn mạnh từ Chuyển Ngữ. Là vì không
như một số nhà soạn lời Việt chỉ dựa theo giai điệu để viết lời ca khác, Phạm
Duy đã cố gắng dùng chữ và lời phần lớn giữ được ý nghĩa của ca từ nguyên bản.
Mà hát lên nghe vẫn thuận tai, hay , nếu không muốn nói là tài tình. Ðan cử một
vài thí dụ:
“A ha! Ðêm nay ai cũng cho em là xinh nhất nơi đây, à ha ha”
(Ce soir je serai la plus belle pour aller danser. .. – La Plus Belle Pour
Aller Danser)
…
“Cuộc tình, mà tôi biết sẽ tàn phai”
(Je sais que cette fois c’est la fin… – Je Sais)
…
“Người yêu nếu ra đi – Một hôm nắng lên cao –
Xin hãy mang đi theo – Cả mây trắng trong veo –
Lời chim hót mang đi – Cùng tia nắng xôn xao –
Ngày ta mới yêu nhau – Tình ta mới dâng cao”
(If you go away – On the summer day – Then you might as well –
Take the sun away – All the birds that flew – In the summer sky –
When our love was new – Anh our hearts were high. .. –
If You Go Away)
Ðể minh họa thêm cho cái chất nên thơ và đầy hình tượng trong âm ngữ Phạm
Duy, đề nghị bạn ở một lúc nào đó khi tâm hồn thanh thản, hãy lắng nghe bản
nhạc valse bất hủ Le Beau Danube Bleu của J.Strauss mà phần nhạc bạn đã thuộc
nằm lòng, lời Việt Dòng Sông Xanh – Phạm Duy với tiếng hát khi cao vút khi dìu
dặt của Thái Thanh:
“Một dòng xanh xanh
Một dòng tràn mênh mông
Một dòng nồng ý biếc
Một dòng tình thương mến
Một dòng còn quyến luyến
…
Ánh dương lên xôn xao –
Hai ven bờ sông sâu –
Cười ròn tiếng người –
Ðẹp lòng sớm mai –
Những cô em tươi môi –
Ngồi giặt yếm yên vui –
Thả ý thắm mơ hồ –
Chở gió về xuôi –
Hát vang lên cho vui
Cô nàng ngồi bên tôi…
Sông về sông dào dạt ý
Hát tang bồng theo tầu mà đi”
Bạn có thấy hình ảnh đó tuyệt vời không? Từng chữ, từng chữ, từng âm thanh
quyện vào nhau đẩy xô lui tới, cuồn cuộn dạt dào như sóng.
Thử làm một cuộc thăm dò nhỏ: nhạc Phạm Duy không khó hát nhưng kén người
trình diễn có trình độ để có thể lột tả hết nội dung, cái thần của bài hát. Còn
như hát thường thường thì nghe cũng đường được. Nhưng chắc chắn là không “mùi”
bằng một người hát “tới” nhạc boléro phổ thông. Bởi thế, nhiều người rất tránh
hát nhạc Phạm Duy nếu phải bắt buộc trình diễn trước đám đông nếu không có kỹ
thuật và thần thái cao.
Trường hợp Phạm Duy là một trường hợp dẫy đầy mâu thuẫn: ông được xưng tụng
rất nhiều mà bị công kích cũng lắm! hành trình ca nhạc Phạm Duy cũng đi từ thái
cực này đến thái cực khác: từ tình ca đằm thắm thơ mộng sang đến vỉa hè ca, tục
ca với ngôn ngữ trần trụi thô nhám, dung tục. Nhạc sĩ Phạm Duy tự ví mình là
một người tình lang chạ. Ðiều đó có lẽ phù hợp với cuộc sống nội tâm quá ư mãnh
liệt của ông. Có thể gọi ông là người nhạc sĩ sung sức và “quậy” nhất thời đại.
Nguồn nhạc của ông phong phú, đa dạng chứng tỏ một tài năng lẫy lừng, điều đó
ít ai chối cãi. Nhưng chính cái sức sống bạo liệt hung hăng như một mãnh sư đã
khiến ông xông xáo dám làm mọi chuyện khác người và không chịu dừng kịp lúc.
Chính những hành động bất cẩn và bất cần này đã khiến nhiều kẻ yêu mến ông phẫn
nộ. Và trên một ý nghĩa nào đó, thần tượng trước mắt đã sụp đổ!
Thử nhắm mắt lại, tôi không còn thấy một Phạm Duy mặc áo bà ba đen bình dị
ôm đàn hát cùng với Steve Addis ru khúc Giọt Mưa Trên Lá trong khuôn viên đại
học ngày nào. Mà chỉ thấy trước máy ghi âm, trên bục giảng một sư vương tóc bạc
trắng, mắt ngó lên trời, tiếng nói sang sảng, tay khoát vài cử chỉ bâng quơ,
mép nhấc lên kiêu ngạo.
Hình ảnh nom thật dễ nễ nhưng… cách biệt làm sao!
Hoàng Xuân Sơn
Lập xuân Nhâm Ngọ
(*) Viết theo yêu cầu của nhà văn Nguyễn Xuân Hoàng, cho báo VĂN hải ngoại. Có hiệu đính.
