Dọc hành lang các công ty Mỹ thường treo tranh ảnh. Có khi là bản sao một danh họa và có khi chỉ là một tấm ảnh nghệ thuật để làm đẹp bức tường. Bức tranh treo bên ngoài phòng làm việc của tôi là một ngọn đồi xanh với những bụi hoa dại nhiều màu mọc đó đây, và xa hơn là một cánh rừng. Bức tranh đơn giản, không phải là một tuyệt phẩm hội họa nhưng với tôi lại quá đẹp. Mỗi ngày đi ngang qua, nhìn bức tranh, tự nhiên cảm thấy một chút gì đó ấm áp trong lòng.
Cảnh trong bức tranh rất giống ngọn đồi phía sau nhà, nơi
cha mẹ tôi sống trong những ngày tản cư ở Quế Sơn, Quảng Nam. Nơi đó, những buổi
chiều, tôi đứng lặng nhìn ngọn đồi như cố thu hết từng hoa sim tím, từng giọt nắng
vàng vào trong trí nhớ còn rất nhiều chỗ trống của mình như để một ngày nào đó
còn đem ra xem lại. Cuốn phim thời thơ ấu đầy bất trắc còn rất rõ. Tôi vẫn xem
lại đoạn phim trong những ngày giỗ cha mẹ tôi, những chiều mưa rất buồn, những
đêm trăng rất sáng.
Tôi thường chỉ bức tranh và hãnh diện khoe với các đồng nghiệp
người Mỹ “Quê hương tao giống hệt như vậy đó”. Các bạn Mỹ thường hỏi xã giao
“Mày có về thăm quê mày lần nào chưa?” “Chưa”. Tôi trả lời và rồi chỉ vào đầu
“nhưng không sao, quê hương là ở đây, trong ký ức của tao.”
Nói thế vì tôi biết dù có trở về, quê hương cũng không còn
như thế nữa. Ngọn đồi sim tím có thể đã bị san bằng và cụm rừng kia chắc đã bị
khai hoang.
Nếu về lại, tôi sẽ làm gì? Tôi sẽ ngồi xuống như đang ngồi
đây và hình dung một khoảng thời gian, một khoảng không gian đã mất. Tôi sẽ cảm
thấy rất đau khi tất cả những gì gần gũi nhất của tôi trên thế gian không còn nữa.
Mơ mộng thì ở đâu mà chẳng mơ mộng được. Ngày mới tới đây, nhiều buổi chiều tôi
thường đi bộ một mình dọc bờ biển Đại Tây Dương nhìn những chiếc tàu hàng đi
qua mà nhớ ngày nào mình từng cầu mong một con tàu như thế đi qua trên Thái
Bình Dương.
Trong ngôn ngữ Việt Nam, quê hương là một trong những danh từ
gây nhiều cảm xúc nhất. Một phần phát xuất từ tình yêu sâu đậm dành cho nơi
chôn nhau cắt rốn và phần khác mang đặc tính rất con người, đó là quyền sở hữu.
Khi nhắc đến quê hương, dù hai người cùng lớn lên trong cùng một tỉnh, một quận
huyện hay cả một thôn xóm, vẫn cảm thấy quê hương là của riêng mình. Cũng một
dòng sông, một bến đò, một đồi sim nhưng hình ảnh của chúng khác nhau trong mỗi
tâm hồn.
Những nhạc phẩm quê hương bao giờ cũng đậm đà, tha thiết.
Bài hát về quê hương tôi thích nhất là bài Tình Quê Hương của
Việt Lang.
Quảng Nam là xứ trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ và dệt lụa nên
tôi lại càng thấy gần gũi hơn với câu “Ngàn dâu xanh ngát mấy nếp tranh xa mờ”
trong bài Tình Quê Hương. Làng tôi không trồng dâu nhiều bằng các
nơi khác trong quận nhưng nuôi tằm và ươm tơ rất nhiều. Tuổi thơ tôi ở quê nội
Duy Xuyên là những ngày quây quần bên những chiếc nia tròn nhìn những con tằm
trắng cuộn mình trong những chiếc lá dâu xanh. Vì ươm tơ nên thức ăn chính
trong bữa cơm gia đình ở làng tôi là nhộng. Nhộng xào, nhộng rang khô, nhộng
xúc bánh tráng, nhộng nấu canh, nhộng làm gỏi. Cô tôi dạy tôi quay tơ và lớn
hơn chút tôi được dạy ươm tơ. Quay tơ chỉ quay đều tay là được nhưng ươm thì kỹ
thuật hơn, khéo tay hơn, đánh nhiều kén quá sợi tơ sẽ dày như sợi thao và ít
quá tơ sẽ đứt đoạn nhiều, không đều. Học ươm tơ rất vui nhưng nếu bị bắt ngồi
ươm suốt mấy giờ liên tục lại là chuyện khác. Phần lớn công việc ươm tơ là của
các chị trong làng.
Đúng như các nhà thơ Quảng Nam thường hay tả thôn nữ Duy
Xuyên, các chị trong làng tôi ngày ấy ai nấy cũng đẹp. Nghề ươm tơ phải ngồi
bên nồi nước sôi nên đôi má của các chị lúc nào cũng ửng hồng. Tôi nghĩ hoài đến
cái xứ Quảng nghèo nàn nhưng gặp quá nhiều khốn khó này. Hạnh phúc thường hiếm
hoi và ngắn ngủi nhưng tai họa lại hay chọn nơi này để đến và ở lại rất lâu. Phải
chi ngày xưa ông bà chúng tôi đi thẳng vào Sài Gòn, Cần Thơ, Sóc Trăng, Bạc
Liêu thì hay biết bao nhiêu. Dừng lại bên kia đèo Hải Vân làm chi để sáu thế kỷ
trôi qua, bao nhiêu thế hệ đã sống và đã chết trên vùng đất định mệnh đó.
Đó chỉ là vài trong vô số kỷ niệm của tôi về một quê hương
trong ký ức. Nhưng nếu quê hương chỉ là những gì trong ký ức thôi, thật là buồn
tẻ, khô khan và giới hạn. Tôi có thể viết cả cuốn sách về tuổi thơ và quê hương
trong ký ức nhưng rồi để làm gì. Ký ức không chết khi nào con người còn sống
nhưng ký ức chỉ là quá khứ không thay đổi, không cũ đi và cũng chẳng mới hơn.
Ký ức là chất nhựa, sức bật cần thiết để con người từ đó vươn lên chứ không phải
từ đó dừng lại. Phải sống trong hy vọng vào một ngày mai. Nhưng hy vọng chưa đủ,
phải hoạt động tích cực để hy vọng trở thành sự thật.
Quê hương 𝑛g𝑜à𝑖
ký ức mới là một quê hương người Việt cần hướng tới. Nhìn rõ thực trạng để vươn
tới tương lai thay vì tự an ủi đã tốt hơn quá khứ.
Nửa thế kỷ trước, ngồi trước chén bo bo, tô nước muối khuấy
lỏng, dĩa rau muống luộc, niềm ao ước của mỗi người dân là thấy được chén cơm
ngon, một tô canh ngọt, một dĩa thịt thơm. Nhưng ngày nay, giữa thời đại con
người đang du lịch cung trăng, nếu bằng lòng với một chén cơm trắng, tô canh ngọt,
dĩa thịt thơm, làm sao đất nước sẽ đuổi kịp đà tiến văn minh?
Nửa thế kỷ trước, Việt Nam là một quốc gia cô lập từ thế giới,
tiếng động nửa khuya là tiếng động của xích xiềng, ánh sáng le lói trong căn
nhà tranh được thắp lên từ que diêm cuối cùng trong đêm dài lịch sử, mơ ước của
người dân là được sống bình an dù bình an trong cơ chế. Nhưng ngày nay, ngoại
trừ các nhóm thổ dân trong thung lũng Javari vùng Amazon, Brazil và năm nước cộng
sản còn sót lại, phần lớn nhân loại đang bước vào thời kỳ văn minh mới, trong
đó ngay cả các khái niệm dân chủ pháp trị cũng đang bị xem là lạc hậu, nếu người
dân Việt Nam bằng lòng được sống bình an trong cơ chế, được xem phim ảnh dù đã
được kiểm tra từng chi tiết, được hát một bài tình ca dù đã được chọn lọc kỹ
càng, dân tộc này sẽ đi lùi cho đến bao sâu?
Cũng may, từ nhiều năm qua, hàng loạt người Việt Nam đã ý thức
các hiểm họa dân tộc lạc hậu đó và lên đường dấn thân cho một quê hương mới:
Quê hương 𝑛g𝑜à𝑖 ký ức.
Mùa xuân trên quê hương 𝑛g𝑜à𝑖
ký ức mà nhiều người Việt Nam yêu nước đang theo đuổi sẽ không có tù chính trị,
không có đấu tranh giai cấp, không có tuổi thơ lây lất ăn xin trên các vỉa hè,
không có những em bé cất tiếng khóc chào đời trong thùng rác, không có các em học
sinh mỗi ngày hai bận phải bơi qua sông đi học, không có các thiếu nữ Việt Nam
trần truồng sắp hàng để được các ông Đài Loan, Hàn Quốc mua như mua thịt ngoài
chợ, không có những ngư dân bị bắn chết chỉ vì đi đánh cá trên vùng biển của tổ
tiên để lại.
Dòng sông trên quê hương 𝑛g𝑜à𝑖
ký ức là dòng sông của tình người và tình dân tộc trong xanh dịu mát. Bài hát họ
mơ học sinh Việt Nam sẽ hát mỗi ngày bắt đầu bằng lòng kính nhớ đến ơn đức tổ
tiên, công ơn cha mẹ, tình thương yêu dành cho đồng bào ruột thịt và kết thúc bằng
ý chí vươn lên sánh ngang vai cùng thời đại con người đang không ngừng đổi mới.
Việt Nam trên quê hương 𝑛g𝑜à𝑖
ký ức là một Việt Nam dân chủ hiện đại với các trường đại học tiêu chuẩn quốc tế,
với các hạm đội hải quân trang bị tận răng mang tên Ngô Quyền, Trần Hưng Đạo,
Hàm Tử, Bạch Đằng, Vạn Kiếp, với những binh đoàn, phi đoàn trang bị vũ khí tối
tân mang tên Chi Lăng, Đống Đa, Nhật Tảo, với những công ty kỹ thuật, những nhà
máy công nghiệp, nông nghiệp cao cấp cạnh tranh ngang ngửa với các công ty Nam
Hàn, Đài Loan, Nhật Bản. Từ hầm mỏ cho đến ruộng đồng, từ xa lộ thênh thang đến
sông dài, biển rộng, từ thôn làng xã ấp xa xôi cho đến chính phủ trung ương, tất
cả nối liền nhau như những mạch sống trong cùng một cơ thể Việt Nam tự do, khỏe
mạnh và cường tráng.
Năm mươi năm là một quãng đường dài, chúng ta đã hơn một lần
trễ hẹn với non sông, nhưng không phải vì thế mà không còn cơ hội nào khác. Cơ
hội vẫn còn đó nếu chúng ta biết đoàn kết, thấy được hướng đi chung của dân tộc
và thời đại. Chúng ta có nhiều quá khứ nhưng đất nước chỉ có một tương lai, đó
là tương lai tự do, dân chủ, nhân bản và khai phóng cho những ai, sau những
điêu tàn đổ vỡ, còn biết nhận ra nhau, còn biết yêu thương mảnh đất thiêng
liêng, vinh quang và thống khổ Việt Nam.
