(Tô Thùy Yên)
1.
Sydney, nước Úc đã vào đông. Cái mùa lạnh giá này kéo dài từ tháng 6 đến tháng 8 hằng năm và sáng nay, mặt trời chưa lên thì nhiệt độ đã xuống còn 2 độ C, khiến nhớ ở quê nhà, nhớ cái độ lành lạnh ở Đà Lạt chỉ ở mức trên dưới 15 độ C mà dân Sài Gòn đã luôn ca ngợi và mơ ước.
Qua đây định cư đã 2 năm, tôi đón mùa đông thứ nhì này ở tuổi
75. Theo qui luật, “già” thường đi đôi với “yếu” thôi – nhất là mình dân Châu Á
hom hem, chịu lạnh thường dở hơn dân da trắng to béo. Qua mùa đông này tôi đã
phải ‘võ trang’ lên người nhiều lớp quần áo hơn, áo ấm hay áo khoác ngoài dày
hơn, cả vớ dưới chân cũng đổi từ vớ nylon sang vớ len và mang cả ban ngày. Đã vậy,
sáng nay ngủ dậy rửa mặt lại có vài tia máu đỏ tiết ra ở lỗ mũi. Con gái tôi giải
thích đó là do lạnh, đó là chuyện bình thường vào mùa lạnh: mạch máu nhỏ ở vách
mũi co lại và vở ra…
Suốt đêm qua chập chờn, khó ngủ nên tôi đành dậy sớm một
cách không cần thiết, nhưng bù lại, tách cà phê đầu ngày quá ngon! Thôi thì,
già rồi thì cái thời khắc ‘cà phê sáng một mình bên laptop’ tĩnh tại, lặng lẽ
này quả là một hạnh phúc, nhỏ bé khiêm tốn thôi – nhất là ít tốn hao. Sao lại
“ít tốn hao” ở đây? Nguyên vào thời còn sinh viên ở Sài Gòn, tôi ở trọ trong một
con hẻm xóm nghèo, hàng xóm có một người già, tạm gọi là bác Tư, tuổi đã ngoài
70 như tôi bây giờ. Dù sống chung với vợ chồng con trai lớn nhưng lúc nào bác
cũng thui thủi một mình. Bác Tư kể là do già rồi thì ngủ rất khó, mà có ngủ được
cũng ngủ rất ít. Ban đêm bác cứ nằm trằn trọc, mong trời mau sáng – đúng hơn là
bác thao thức mong sớm đến giấc 2 giờ, trời còn khuya nhưng là giờ cái quán cóc
bán cà phê ở đầu hẻm rục rịch mở cửa. Vậy là bác Tư chổi dậy, khẽ khàng mở cửa
ra khỏi nhà, để dù gặp lúc mưa đêm vẫn còn lâm râm, bác vẫn thả bộ ra
quán.
Hồi đó, hiếu kỳ trước nếp sống thầm lặng của ông già nghèo,
có bữa chàng trai trẻ là tôi cũng theo chân bác Tư ra quán. Thì ra, cứ mỗi đầu
ngày, bác Tư cùng hai ông bạn già nữa – cũng dân trong xóm – luôn là những người
khách mở hàng cho cái quán cóc xập xệ này vào lúc trời còn chưa hừng đông, cả
khi trời mưa lâm râm. Trong lúc chờ anh chủ quán còn sật sừ chưa
tỉnh ngủ lục đục nấu nước sôi thì để có chỗ ngồi, ba ông khách quá quen này
cứ tự tiện bày dọn chỗ ngồi từ đống bàn ghế đã xếp chồng khi quán đóng cửa đêm
qua. Ba ông già ngồi im lìm trong bóng tối, rất ít khi nói câu nào trong
khi chờ món uống…
Bên ngoài đã hừng đông nên trời sáng chút ít nhưng trong
quán vẫn tối mò bởi chủ quán hà tiện, chỉ mở cái bóng đèn nhỏ chỗ pha chế. Trời
hơi se lạnh, bác Tư ngồi co ro, một giò kéo lên ghế, cánh tay ôm đầu gối kéo
sát vào người cho ấm. Nhưng khi anh chủ quán mang cà phê đến bàn, bác bỏ giò xuống
liền và chồm người tới đón tách cà phê của mình. Ba cái xây chừng nóng
hổi! Theo thói quen, ba người già xớt cà phê ra cái dĩa lót, thổi phù phù cho
mau nguội rồi húp từng ngụm, trông thật ngon lành.
Vẻ mãn nguyện lộ rõ trên gương mặt những người già nghèo nàn
này, không hơn không kém một niềm hạnh phúc đơn sơ, bình dị nhất sau bao thăng
trầm đời người. Hơn thế, như bác Tư từng thố lộ: “Già rồi, ngủ không được,
sáng dậy dù nghèo nghèo mà có ly cà-phe là vui cháu à. Mà có mấy đồng bạc thôi,
đâu tốn hao gì nhiều”.
2.
Rồi đến sau biến cố tháng 4 -75, tôi gặp cảnh ‘một nhà hai
quê’, vợ con phải ở đỡ bên nhà cha mẹ vợ ở Bà Rịa, còn tôi náu thân ở Sài Gòn bởi
công việc kiếm sống tại thành phố này. Do thường xuyên về Bà Rịa và hay ở lại
nhiều ngày, tôi lại có dịp gần gũi với một vài người già, tạm gọi là “đám ông
Mười” .
Đã hơn 40 năm trôi qua, giờ tôi đã lọt vào tuổi già bằng hầu
hết những người già trong “đám ông Mười” vào cái thời trong nước còn rất khó
khăn, thiếu thốn ấy. Không hiểu sao, ở đất Bà Rịa tối tăm ấy, tôi chỉ tiếp cận
đám người già này chỉ trong 2-3 năm ngắn ngủi nhưng cho đến ngày nay, trí nhớ
tôi vẫn ghi khắc rất rõ nét về cuộc sống của họ… Tôi nhớ là, do ngụ cùng xóm,
qua lại dễ dàng bởi nhà ở gần gần nhau, cái nhóm 4-5 ông già này thích tụ tập ở
nhà ông Mười tức cha vợ của tôi nhất, cứ như đây là trụ sở sinh hoạt một “câu lạc
bộ phụ lão” thu nhỏ và tự phát mà ông Mười, được tiếng hiền lành, tử tế kia coi
như chủ nhiệm CLB. Kế đó, phải kể đến hội viên nhiệt tình nhất: bác Sáu Sơn,
nhà ở đối diện nhà ông Mười. Hai người là anh em cột chèo do vợ ông Mười là em
ruột vợ bác Sáu. Rồi, dù chẳng có lý do, công việc cần kíp gì, ngày nào bác Sáu
cũng có thể bước qua nhà bạn già đến 2 – 3 bận.
Khi võn vẹn chỉ bác Sáu với ông Mười hay cả khi đông đủ 4-5
ông, đám bạn già chỉ quanh quẩn bên chiếc bàn nhỏ kê ở nhà trước. Khách vào nhà
cứ tự động ngồi vào cái ghế mà có lẽ mỗi người đã ngầm chọn trước cho mình – lý
do có lẽ là ai nấy đều muốn chỗ có thể dựa vào vách tường, hay để dễ nhìn ra đường
chẳng hạn; còn chủ nhà thì luôn nói vắn tắt “Ngồi chơi!” rồi khẽ khàng
châm thêm nước nóng bình thủy vào bình trà hay pha trà mới.
Điều đáng nói là đám người già này rất lặng lẽ. Ngay lúc chạm
mặt nhau tại miếng sân trước nhà, khách cùng chủ nhà rất hiếm khi lên tiếng, ai
nấy chỉ nhướng mắt một cái hay gật đầu thật nhẹ, coi như chào nhau. Và sau đó,
khi bắt đẩu buổi uống trà họ cũng có chuyện trò, như trao đổi nhau vài tin tức,
nhắc chuyện xa xưa hay chuyện hồi mới tiếp thu tức 30 tháng
tư… Nhưng mảng sinh hoạt có-tiếng-nói và cử-động ấy rất sớm tự lụn tàn hay bị bỏ
ngang. Nói qua nói lại một đỗi, ai nấy như bị hụt hơi hay bí đề tài, hoặc thậm
chí chợt làm biếng nói mà dần hồi nối tiếp nhau ‘tắt đài’. Nhiều khi, một
người còn ráng kể cho xong đoạn chót của câu chuyện cũ hay đặt một câu hỏi bâng
quơ, nhưng thấy người kia hay những người kia cứ im bặt, dửng dưng không phản ứng
gì thì người này cũng nín luôn. Ai nấy ngồi thừ ra, im lặng. Và nếu có nhìn sâu
vào những đôi mắt già nua mới thấy đó là những đôi mắt trống rỗng, không vui
cũng không buồn, cũng không có gì là trầm ngâm, lo nghĩ. Họ cùng làm thinh rất
lâu, hết ngó người đối diện lại ngó ra đường, có khi cả 20 phút hay nửa tiếng đồng
hồ trôi qua mới nghe ông nào đó kiếm ra chuyện gì đó mà lên tiếng. Cũng có khi
chủ nhà bỏ mặc khách một mình, ra nhà sau làm việc gì đó, đến khi trở lên nhà
trước thấy trống trơn mới biết khách đã lặng lẽ ra về tự lúc nào mà chẳng thèm
có một lời hô lớn để kiếu từ; còn nếu khách chưa về, màn kịch câm-phân-nửa lại
diễn tiếp.
3.
Đúng ra, hằng ngày “đám ông Mười” cũng có khi thay đổi thói
quen im lặng thông thường, ngược lại còn có thể rộn ràng tranh cải – đó là khi
ông nào đó trong đám chợt bàn đến một đề tài mà riêng đối với tất cả người già ở
đây, dù nghèo dù khá một chút nhờ ‘con cái cho tiền’ cũng đều là một chuyện rất hot,
tuyệt đối quen thuộc: đánh số đề. Chỉ cần một ông lên tiếng hỏi trỏng trơ: “Sao,
bữa nay đánh con mấy đây?” là lập tức có người khác hưởng ứng, lên tiếng liền,
như: “À đúng rồi, con mấy há, để trưa tui đi ghi ké với…” hay “Sao,
anh Mười? Đêm qua có thấy con gì hôn?”.
Vâng, tôi nhớ rõ nhất là vào một lần ông Mười/cha tôi trúng
số đề thì kiểu sinh hoạt trầm lặng, ù lì của đám bạn già đã xao động, thay đổi.
Lần đó, so với các bạn nghèo từng trúng thì cha tôi trúng hơi nhiều hơn một
chút. Đó là từ 20 ngàn đồng tiền xác đánh ‘con bướm’ tức con số
41, ông trúng được 1 triệu 4. Vốn tử tế, ông Mười bèn đãi năm ông bạn cùng xóm
cà phê ăn sáng, tôi cũng được đi theo. Ra đến chợ, vô ngay một quán cà phê
quen, cha tôi vui vẻ nói, đại khái bữa nay ông đãi nên anh em khỏi kêu cái cà phê
đen rẻ mạt, tiện tặn như mọi bữa mà cứ thoải mái kêu mấy thứ mắc tiền hơn như
cà phê sữa, cà phê sữa đá và cứ kêu ly lớn, hay bất cứ thứ uống gì
mình khoái nhất. Và dù trong đám chỉ còn một duy nhất một ông ghiền thuốc lá,
đang hút thuốc vấn, cha tôi vẫn gọi một gói ba-con-năm với hộp
quẹt bỏ ra bàn.
Sau chầu cà phê, cả đám đến một tiệm hủ-tíu-mì cũng ở gần chợ. Cần
nói thêm là bữa đãi-trúng-đề này đã không hề thiếu ông Hai. Nét đặc trưng của
ông già này là tu hành, luôn luôn mặc bộ nâu sòng và có dựng một cái am nhỏ ở
cuối xóm để tu một mình. Người tu hành thì ăn chay nhưng ông Hai hình như không
bao giờ vướng víu chuyện chay lạt, vào quán vừa ngồi xuống là ông đã gọi liền một
tô mì lớn, đặc biệt có thêm vừa hoành thánh vừa xí
quách, rồi rổn rảng nói: “Mười à, kêu một xị ngon thiệt ngon đi! Tui kêu
mồi tô xí quách hoành thánh rồi nè! Từ hồi Tết tới giờ tụi già mình có nhậu lần
nào đâu? Còn bữa nay anh trúng ‘con bướm’. Vui mà!Vô chút chút đi! ”.
Cái gọi là bữa-đãi-trúng-đề kết thúc, mấy ông già lại lủ khủ thả bộ về xóm nhà.
Họ lại im lặng lê chân, bước chậm chạp trên vỉa hè…
4.
Giờ này tôi vừa phục hiện lại trong tâm tưởng hình ảnh “đám
ông Mười” một thời đã khá xa xưa - những người già nghèo khó, sống thiếu thốn,
mòn mỏi ở đất Bà Rịa hiu quạnh, tối tăm ấy, và cao trào là cảnh tượng họ đã chợt
có tham dự một bữa-đãi-trúng-số-đề thiệt vui vẻ tức một dịp được ăn uống thiệt
ngon lành, thừa mứa…
Tôi cảm thấy ấm áp hơn khi nhấp tách trà nóng vừa tiếp tục
mường tượng diện mạo những người già ấy khi ấy đã tươi vui hẳn lên, tức ít nhiều
chợt có sức sống hơn lúc bình thường của tuổi già hẩm hiu…
(Sydney, mùa đông 2025)
