Ngày tổng thống Bill Clinton bị luận tội trước quốc hội vì
quan hệ với Monica Lewinsky, tôi về nhà trong bão tuyết. Tháng chạp, một tuần
trước lễ Giáng sinh. Trên truyền hình tôi nhìn thấy khuôn mặt đẹp trai của ông
quay phắt lại, tái nhợt đi, khi trả lời một nữ phóng viên hỏi vọng ra từ đám
đông:
I did not have sex with that woman.
Tôi nghe từng chữ câu ấy. Tôi nhìn ra vườn sau: ngập trong
tuyết cây liên kiều bên rào kẽm trổ hoa như lửa. Đó là ngày cuối cùng tôi ở
trong căn nhà đó. Who is that woman?
Ngày 3 tháng 12 năm 1989, chiến tranh lạnh kết thúc. Mọi người
thở phào nhẹ nhõm, từ nay thế giới không còn chia làm hai phe, tự do và cộng sản,
nữa. Nhưng nó sẽ chia làm một trăm phe. Bầu trời trắng như sữa. Tuyết rơi nhiều
ngày, bây giờ bắt đầu im. Bão sẽ tới. Đó là sự im lặng trước bão. Chuột và sóc
và chồn và hedgehog chạy vào hang. Thằn lằn rơi từ trên mái nhà xuống, vì mất
khả năng bám tường. Những sự lừa dối của các chính quyền rơi xuống khi mọi chuyện
kết thúc. Các mặt đường nhựa cứng lại, nứt ra. Tôi nhớ một đêm như đêm nay, chiến
tranh. Tôi thường trộn lẫn các sự kiện lịch sử với các sự kiện thời tiết. Tôi
nhìn thấy lịch sử trong thời tiết. Nếu thời tiết có thể tiên đoán được, lịch sử
cũng tiên đoán được. Nếu lịch sử tiên đoán được, nó có thể được thay đổi.
Tôi không tin vào sự thắng hay thua vĩnh viễn. Tôi không tin
vào chân lý vĩnh viễn. Tôi trồng những bông thược dược cuối cùng, chúng sống
lâu, sau khi hoa khác tàn. Một người đàn ông sống đến chín mươi tám tuổi nơi
khu phố tôi ở, cuối cùng ngã xuống không một tiếng động, như trái cây đã chín,
gió tuyết mang đi. Trong vườn mẹ tôi ngày trước, mùa này chỉ còn đậu ve, cải bắp
cuối mùa, và khoai, chúng lớn như những cái bát, và bắp khô treo quanh bếp. Người
nông dân bán hết mùa màng của họ, tổ chim đầy ắp những trứng, sắp rơi tràn ra
ngoài, nhưng chúng đã không rơi, mặc cho gió lắc cành mạnh, buổi chiều tôi về vẫn
còn đó. Một đứa con gái cuối xóm mất tích. Tôi thường gặp nó đi mót lúa ngoài đồng.
Tôi gõ cửa một căn nhà sơn xanh trong ngõ hẻm, nơi cư dân ở đó đã di tản sau
chiến tranh, hạnh phúc bị chiếm đoạt. Mùa đông tới, Giáng sinh, tiếng chuông
ngân nga như mặt trời mới, rượu đã chưng cất, mùi thơm lộng lẫy của trầm hương
trên bàn thờ, trên dĩa sáng bạc, rượu cúng, bánh mì nóng trong tay ở ngã bảy
Sài Gòn ngày tôi quen Liên.
Tối ngày 8 tháng 12 năm 1980, John Lennon bị bắn trước nhà
mình ở Manhattan, New York, ngã xuống bên vợ, Yoko Ono. Tay sát nhân Mark David
Chapman, vốn hâm mộ Lennon, đã gặp ca sĩ chiều hôm đó, khai rằng một trong những
lý do là Lennon từng tuyên bố nhóm Beatles còn nổi tiếng hơn cả Jesus, more
popular than Jesus. Thay vì tổ chức lễ tang, Ono đề nghị mười phút im lặng tưởng
niệm trên thế giới. Tháng 12 năm 2025, trên mạng ở Việt Nam có cuộc tranh cãi
gay gắt về Nỗi buồn chiến tranh, không phải về nghệ thuật mà về chính trị, phe
ta phe địch. Tôi nghĩ, đó là một tiểu thuyết xuất sắc, dù không tránh khỏi những
khiếm khuyết, tất nhiên. Bàn về nghệ thuật, nghệ thuật chứ không phải nội dung,
trong số bạn bè tôi, những người có trách nhiệm, nhiều người đánh giá cao, một
số ngược lại. Họ đều có lý, nhưng công chúng không bao giờ biết ý kiến riêng của
họ. Đừng vội trách: chúng ta không có một môi trường lành mạnh cho thảo luận
nghệ thuật. Mở sáng ngày 7 tháng 12 năm 1941, Nhật bất thần tấn công Trân châu
cảng, đánh chìm nhiều chiến thuyền của Mỹ, giết 2, 400 người, làm bị thương nhiều
người. Ngày hôm sau, Mỹ tuyên chiến với Nhật. Khi tôi đến thăm Pearl Harbour bảy
mươi mốt năm sau, 2012, tôi nhìn thấy vòng hoa lớn của bộ trưởng bộ quốc phòng
Nhật Bản vừa được chở bằng phi cơ từ Tokyo tới, như tục lệ mỗi năm, đặt ngay ngắn
giữa sảnh đường của khu tưởng niệm Trân châu cảng. Vòng hoa tươi đẹp như lời
xin lỗi của người thua trận dũng cảm trước người thắng trận xứng đáng và cao
thượng.
Đó là sự hòa giải thực sự. Chúng ta không lớn như vậy. Hơn nửa
thế kỷ, chưa có cuốn tiểu thuyết tiếng Việt nào viết về chiến tranh đủ lớn để
kêu gọi sự hòa giải ấy. Chỉ có hận thù và đau đớn. Ngày 19 tháng 12, 1848,
Emily Bronte, tác giả Wuthering Heights, mất vì lao phổi năm mới ba
mươi tuổi. Bản dịch của Nhất Linh có nhan đề Đỉnh gió hú, thật hay. Đúng vào lễ
giáng sinh 1968, Apollo 8 với James Lovell, Frank Borman, William
Anders bay vào quỹ đạo mặt trăng. Bảy tháng sau, Neil A.
Armstrong and Edwin Aldrin bước đi trên vệ tinh xinh đẹp. Tháng chạp là tháng của
thánh lễ, kết thúc một năm, sự nhìn lại, đầy ắp sự kiện lịch sử, những khoảnh
khắc đời người mà bạn tưởng nhớ. Tháng chạp là tháng của sân khấu, trần gian,
tâm hồn. Để sống qua tháng chạp, bạn cần lòng can đảm, sự phát hiện, những câu
chuyện, các tranh cãi. Ngày 16 tháng 12 năm 1773, tiệc trà Boston. Đó là một tiệc
trà đặc biệt, ở đó người ta không rủ nhau tới để uống trà mà để ném hàng trăm
thùng gỗ đựng trà (tea chests) xuống vịnh biển Boston, phản đối chính sách thuế
má cay nghiệt và sự đô hộ của người Anh, khởi đầu cho cuộc cách mạng dẫn tới nền
độc lập Hoa kỳ. Tôi muốn dự một tiệc trà như vậy trong tương lai gần.
Ngày 11 tháng 12 năm 1946, UNICEF ra đời, cứu giúp hàng triệu trẻ con
trên thế giới. Khi tốt nghiệp tiểu học, lớp 5, tôi nhận được phần thưởng của
nhà trường là một món quà của UNICEF, vì năm ấy tôi thi ngoại lệ, chưa đủ tuổi.
Tôi không bao giờ quên: một cái chăn màu trắng và xám, rộng và dày, ấm như lời
an ủi cho đứa trẻ thôn quê. Ngày 30 tháng 12 năm 1922, liên bang Xô viết được
thành lập, trở thành một trong hai siêu cường suốt thế kỷ hai mươi, làm chao đảo
thế giới. Ngày 13 tháng 12, 2003, Saddam Hussein bị lôi lên từ trong một cái hố
phía bắc Iraq. Ngày 23 tháng 12, 1888, Van Gogh tự cắt một cái tai của mình.
Tôi không nhớ tai trái hay tai phải. Ở quê tôi ngày xưa trồng lúa
chiêm và cả lúa nước, người ta bắt đầu gieo mạ vào dịp cuối năm, đến tháng mười
hai dương lịch, tức là tháng một âm lịch mạ đã bắt đầu lên xanh các thửa ruộng,
rì rào gió. Miền Trung nổi tiếng nghèo khó nhưng tôi có dịp nhìn thấy những
cánh đồng ở Hải Lăng, ở Triệu Phong, ở Lệ Thủy, ở Ba Đồn, những cánh đồng mênh
mông đứng ở bên này không nhìn thấy người bên kia, mùa này nước lên ngang mắt
cá chân, cò bay trắng cánh đồng, cánh của chúng ngã sang màu tím dưới mặt trời
chiều. Những mhóm phụ nữ ra đồng nhổ mạ để cấy lại. Mùa cấy mạ thường bắt đầu
trước Tết, vừa cấy xong là kịp ăn Tết, vui chơi, ăn uống, đánh bài. Người nông
dân có tha thiết gì các cuộc cách mạng. Dọc theo các thửa ruộng có những người
đi tát nước bằng gàu có những bậc thang quay xe để tát nước, đạp nước, bọn con
nít chạy theo chỗ tát nước để bắt tôm cá. Sự vui chơi, tình hàng xóm thân mật
mà rộn ràng vui nhộn tôi không tìm thấy ở một nơi nào khác. Thời tiết ảnh hưởng
tới con người, vào cuối năm ở miền Bắc là mưa phùn gió bấc, ở miền Trung trời
chỉ hơi se se lạnh, trừ những ngày mưa lũ lớn, từ tháng mười hai cho đến tháng
hai mưa chỉ lắc rắc, trong khi ở miền Nam trời bắt đầu khô và nóng. Vào mùa này
người ta đã nghĩ đến chuyện ăn tết dù còn hơi sớm, trong nhà đã có mùi mứt gừng,
mứt bí đao, chả lụa, mùi rượu nếp, rượu gạo, mùi trầm hương, đó là nói những
nhà ăn Tết sớm như nhà tôi thời ấy, còn những người bận công chuyện thì còn tất
bật. Tháng mười hai, ngoài Bắc trời thì lạnh buốt, trong Nam trời nóng áo sơ mi
đẫm mồ hôi, nhưng miền Trung thì vừa khéo, mùa Giáng sinh thật đẹp. Năm trung học,
tháng chạp, mùa mưa lũ, nước trắng đồng, bìm bịp kêu dưới sông, tôi và anh tôi
nghỉ học, chúng tôi nằm đọc bài thơ của Đinh Hùng đăng trên Khởi Hành. Hai mươi
năm sau, ở hải ngoại, trong tập thơ Đường vào tình sử, trong tủ sách của một
thiếu nữ, sinh viên ngành chemical engineering, tôi tìm thấy bài thơ này.
Sóng Nước Đồng Chiêm
Nhờ những bài thơ của Đinh Hùng, kẻ rời bỏ, mà tôi yêu miền
Bắc vô cùng. Ôi nước non trong tâm hồn Việt. Đêm 25 tháng chạp dương lịch,
Chúa hài đồng sinh ra trên máng cỏ, đến với nhân loại lầm than trong cảnh nghèo
hèn. Trẻ con thôn quê thích nhìn tổ chim. Người lớn bận rộn không nhìn chúng nữa.
Thế mà có một lần ở ngã tư ngay trung tâm thành phố Toronto, xe cộ náo nhiệt,
có một tổ chim trên một nhành cây đứng một mình ở góc đường. Người đi đường dừng
lại. Mới đầu một người, về sau hai người, rồi đông hơn nữa. Mọi người ý tứ đứng
xa xa để những con chim không hoảng sợ. Nhưng hai con chim trống và mái không sợ
gì cả. Một con tha rác về, một con dệt tổ. Lần đầu tiên tôi được nhìn thấy rõ
ràng cách một loài chim kiến tạo cái tổ của nó, chính xác và đẹp đẽ. Bạn đã từng
nhìn thấy những cái tổ chim vô cùng đẹp mắt. Có những tổ chim làm rất cao, có
những tổ chim làm thấp, trong bụi, sau tảng đá. Chúng được làm sao cho gió và
bão, mưa và tuyết không làm hại được. Trên một cành cây gió thổi suốt ngày, sự
sống mỏng manh sinh ra. Con người cũng có những cách khác nhau để dệt nên đời sống
của mình, như loài chim có những cách làm tổ khác nhau, tùy theo địa lý và thời
tiết, chỉ có chúng mới biết tổ chim nên được xây như thế nào, cao hay thấp, kín
đáo hay ở chỗ thoáng đãng, cũng như vậy chỉ có mỗi con người, mỗi gia đình,
ngôi làng, trường học, mỗi đơn vị dân cư biết được họ phải làm cách nào để sống
cho tốt đẹp, và đó là sự cần thiết của một xã hội dân sự. Đó là sự cần thiết của
làng. Hầu hết các tiểu thuyết nổi tiếng không mấy khi đạt đến mức xuất sắc. Những
cuốn bán chạy thường có tính giải trí. Không có gì sai nếu chúng ta đi tìm sự
giải trí trong việc đọc, nhưng giá trị nghệ thuật là chuyện khác. Ngược lại một
số người nhấn mạnh vào các giá trị văn học mà coi nhẹ công chúng, cũng không đi
đường dài. Cả Nguyễn Du và Tolstoy đều nổi tiếng thuở sinh thời. Tính chất tiên
đoán được của một tiểu thuyết làm cho nó trở nên kém cỏi. Một cuốn phim, một vở
kịch cũng vậy: chúng buộc phải trở nên bất ngờ, táo bạo, làm người đọc kinh ngạc.
Không phải bởi cốt truyện hay các tình tiết ly kỳ hấp dẫn. Sự ngạc nhiên đến từ
lối viết của tác giả, các tư tưởng, các ý tưởng, toàn bộ tâm trạng, góc nhìn,
tính chất độc đáo của tiếp cận nghệ thuật. Trong khi việc đọc và phân tích một
tác phẩm nghệ thuật cần dựa vào các yếu tố lịch sử, sự hợp lý của các vấn đề được
đưa ra, thì hình thức nghệ thuật và các chủ đề tác phẩm đóng vai trò quyết định.
Làm thế nào để biết một tiểu thuyết hay truyện ngắn, bút ký, một cuốn
phim hay vở kịch là hay hoặc dở? Một tác phẩm có giá trị cung cấp những câu trả
lời, mặc dù rời rạc, phô bày tính độc đáo ngay từ những trang viết đầu tiên,
câu văn đẹp, ác liệt, kỳ lạ, phá vỡ quy ước ngôn ngữ mà vẫn hấp dẫn, nhưng cuối
cùng người đọc vẫn phải được dẫn tới tình trạng suy nghiệm về các chủ đề mà tác
phẩm đặt ra. Một cuốn tiểu thuyết hoặc một cuốn phim bị gọi là dở khi tác giả
thiếu tư tưởng và thiếu tay nghề hành văn, hoặc đạo diễn không trở thành một với
toàn bộ diễn tiến, mà các diễn viên dù cố gắng cách mấy cũng xuất hiện rời rạc
như những thân xác đi tìm linh hồn của chúng. Ngược lại, một tác phẩm hay chỉ
được xây dựng cho một điều xứng đáng với nó: làm cho người ta vui thú mà nhìn
ra nỗi khổ đau, sự quả quyết, sự căm hận, lòng thương xót, sự công bằng, ý thức
chính trị, tình yêu. Nghĩ không đủ sâu, sống không đến cùng, tâm hồn không bao
dung, viết không được. Tiểu thuyết hay phim ảnh phải làm cho con người hướng tới
hoặc những điều cao đẹp hoặc sâu xa mà cảm xúc hàng ngày không chạm tới.
Ngày 17 tháng 12 năm 1903, từ phía nam thành phố Kitty Hawk, tiểu bang
North Carolina, Hoa kỳ, hai anh em Orville Wright và Wilbur Wright bay lên trên
chiếc Wright Flyer, hay còn gọi là Kitty Hawk, một vật thể “nặng hơn không
khí”, có động cơ chạy bằng dầu hỏa với 12 mã lực, bay cao được 260 mét và xa được
6 cây số, mở đầu kỷ nguyên chinh phục không gian. Đúng bảy năm sau, một
khoảng quá ngắn làm tôi kinh ngạc, ở một xứ nửa thuộc địa nửa tự do, rạng sáng
ngày 10 tháng 12 năm 1910, chiếc máy bay Farman cánh đôi lần đầu tiên
xuất hiện trên bầu trời Sài Gòn. Phi công Van Den Borg lượn mấy vòng để dân
chúng Sài thành chiêm ngưỡng rồi mới đáp xuống trường đua Sài Gòn. Học sinh học
lịch sử, chỉ cần nhớ những ngày vui ấy là được. Nhớ làm chi sinh nhật các cuộc
cách mạng đẫm máu đồng loại?
Tôi đã tưởng tôi bị ám ảnh bởi quá khứ. Không. Không phải
thường xuyên nó trở lại, không phải thường xuyên nó là gánh nặng. Đôi khi, quá
khứ nâng đỡ tôi, ru tôi trong âm nhạc của nó. Trước khi ném tôi xuống. Hôm qua
tôi mơ thấy giấc mơ kỳ lạ, không thể nhớ lại hết, buồn rầu khủng khiếp như lòng
thương tiếc không nguôi, tựa như tình bạn trong sáng, như một cây táo tàu
ra hoa trắng dưới mưa xuân, như cuộc làm tình trong đêm mưa trong khách sạn khi
có tiếng đập cửa hỗn hào, nuôi những điều ấy thật khó như nuôi một đứa trẻ có dị
tật, bạn cần nhiều kiên nhẫn, cảnh giác, thương xót, cầm giữ. Tại sao con người
thất bại?
Bây giờ chúng ta ở đây, lúc này, giữa những đồi cát lưa
thưa, anh và em, đây là nơi chốn của chúng ta, chúng ta đi qua những bia mộ khắc
tên người mà chúng ta không biết là ai, đi qua mùi hương của cỏ và lau, những
thùng gỗ mục không biết ngày trước người ta đựng gì, bây giờ chúng ta đứng và
nhìn xuống, từ trong khoảnh khắc này, anh bắt đầu nhìn thấy đường viền chạy dọc
bờ nước, chúng ta sẽ xuống đó, thả mình vào dòng nước, để nó ôm lấy mình như một
tấm chăn. Quyền lực của nước, quyền lực của một nơi chốn. Phòng khi em không biết,
quả thật là có một loài chim biết hót nhưng không hót, chúng chỉ bay qua bầu trời
như những mũi tên, chúng ăn côn trùng và sinh vật li ti, chúng hút nhụy hoa và
nhả ngọc, chúng uống nước mưa trong trời, ngửa đầu lên, há mỏ ra, đứng im trong
một cơn mưa, mười dặm cao trên mặt đất, anh đã nhìn thấy chúng, từ trong khu vườn
của mình, những ngày hè, thanh bình trước chiến tranh, và trong chiến tranh khi
anh mất em, anh muốn viết về điều ấy, sự chuyển động của chúng trên bầu trời,
như những mũi tên.
Thương tiếc quá khứ và chống lại nó. Hãy tỏ lòng kính trọng
đối với anh hùng thuở trước và hãy ném họ vào sọt rác. Nếu không dân tộc sẽ mãi
dậm chân tại chỗ. Cũng như tình yêu, điều gì làm bạn sợ hãi đôi khi là điều bạn
mong muốn nhất. Năm 2025, năm mươi năm sau ngày chấm dứt chiến tranh, chúng ta
chứng kiến nạn bão lụt trầm trọng nhất ở miền Bắc và miền Trung, kéo dài từ
tháng mười qua hết tháng mười một và đến tháng mười hai. Nạn lũ lụt xảy ra do
hai nguyên nhân: mưa lớn và phá rừng. Xây đập thủy điện như giặc, chặt cây phá
rừng như ăn cướp, bất chấp người chết, thiên nhiên bị tàn phá. Một người quen của
tôi, có mẹ già ở gần Nha Trang, anh ở xa không về kịp, bà cụ 80 tuổi, leo lên
mái nhà tránh lụt ba ngày, bây giờ xuống đất, hoàn toàn mất trí, la hét suốt
ngày. Nước như sự phẫn nộ của một đất nước chưa thoát vòng nô lệ, e rằng không
chỉ có nhà cửa mà cả nông thôn sẽ không còn nữa. Tháng chạp, bầy chim phương xa
bay về đậu trên những hàng dây thép, trên những bức điện tín, những fax, những
cuộc điện thoại, trên những bức thư tình và trên những thư báo tử. Giấc mơ của
chúng tàn lụi. Niềm hi vọng về một xã hội tự do đã chết. Tôi về làng cũ, ở lại
qua đêm, chứng kiến: nông thôn bị lưu manh hoá. Nói thì hay lắm. Người hàng xóm
của tôi, một cựu chiến binh quân giải phóng bị thương tật trong trận thành cổ,
nói bốn chữ ấy, khi mang cho tôi ly nước trà nóng trong đêm.
Trong đêm, ở Sài Gòn, một người đàn bà nằm một mình, nhớ anh
đau nhói ở ngực. Trái đất cũng đi trong không gian một mình, mang theo nó biết
bao sinh vật di chuyển với số phận riêng của chúng. Ngày ở đây càng ngắn, bạn
thức sớm, một tập thơ trước mặt, trước bữa ăn sáng, và bữa tối, một tiểu thuyết.
Tôi đọc thơ vào buổi sáng và đọc tiểu thuyết vào buổi tối. Sách do con người
làm ra, là sáng tạo riêng của họ, nhưng là sáng tạo bắt buộc. Thế giới hôm nay
đầy rẫy những chi tiết nhân văn vụng về, trí thông minh nhân tạo gần như vô hạn.
Tương lai có ý nghĩa không thuộc về chúng, mà thuộc về sách vở và tiểu thuyết.
Không có tính chất cao thượng ấy, đời sống vẫn tồn tại nhưng vô nghĩa. Các cuộc
chiến tranh vô nghĩa vẫn tồn tại trong lịch sử, không ai xóa chúng đi được,
nhưng chúng là thứ thừa ra rác rưởi, không cần thiết. Dân tộc sống quá
lâu dưới bóng các anh hùng chiến tranh, có thật và bịa tạc. Chúng ta không cần
họ, hãy để họ ngủ yên. Chúng ta sống thế nào sắp tới? Người thắng cuộc đã tàn,
người thua cuộc đã chết, cả hai không để lại gì nhiều. Sách in giấy phát triển
thành sách màn hình, Iphone, sách nói, chúng sẽ phát triển hơn nữa. Văn bản đọc
là một văn bản khác, không cố định. Các chữ của một cuốn sách là cố định nhưng
việc đọc chúng lên, nghe chúng là không cố định. Đó chính là một âm nhạc mới mà
các nốt nhạc thường xuyên thay đổi, người hát ngày hôm nay khác với người hát
hôm qua. Trong những nền văn hóa có tính văn học cao, các câu chuyện được kể lại
nhiều hơn, đều hơn, khắp mọi nơi, bởi nhiều người hơn và được lắng nghe bởi nhiều
người hơn nữa. Các câu chuyện là phương pháp duy nhất để con người chống lại một
nền sử học giả dối và chính trị vô luân. Văn học nghệ thuật chống lại lịch sử,
nó không tin vào lịch sử, tự làm nên lịch sử của riêng nó. Tháng mười hai năm
2025, phim Quán Kỳ Nam ra mắt, một cuốn phim đẹp, được khen ngợi nhiều về nghệ
thuật, nhưng cũng gây tranh cãi. Ôi Sài Gòn, thời ta sống. Tôi có đọc một số
bài reviews như của Nguyễn Minh Ngọc, Dạ Ngân, Đỗ Hồng Nhung, Bảo Chân, Tô
Hoàng. Và sau cùng là một status ngắn của Nguyễn Hồng Anh, nhắc đến mạch liên kết
ngầm giữa Quán Kỳ Nam và Thuyền. Cám ơn Nguyễn Hồng Anh, nhờ chị mà, như một
người ra đi, tôi nhìn thấy và hiểu sâu hơn người ở lại, sự dũng cảm của họ.
Tô Thùy Yên. Hình ảnh trong thơ tới một lần, không giải
thích, trong khi ngôn ngữ thì ngược lại, tìm cách mô tả và kể chuyện, và vì vậy,
chống lại hình ảnh. Nghệ thuật của bài thơ là tìm cách đưa vào ngôn ngữ thứ
không thể đưa vào ngôn ngữ được. Tháng mười hai dương lịch, ở quê tôi còn quá sớm
để đi chợ Tết, phải chờ sau lễ Giáng sinh, thế mà một tháng trước đó mẹ tôi đã
sắm sửa cho cái tết Nguyên đán. Công kia việc nọ, đầu tắt mặt tối thế, còn phải
lo dẫn con cái đi may một bộ đồ mới. Quán thợ may đầu làng đông nghẹt người. Mẹ
tôi đã cất sẵn trong bếp nước mắm, xì dầu, bột vị tinh, măng khô, bột để làm
bánh, gừng, nghệ, đường trắng, đường đen, đường phổi, đường phèn. Bà còn không
quên một bộ tranh Tết, rồi cả phong pháo. Suốt cả tháng chạp, nhà tôi đâm ra nhộn
nhịp, ba tôi cầm cái rựa đi chặt tre, chẻ lạt, đôi khi cùng với người giúp việc
đi vào rừng, thời còn thanh bình, tìm những chậu phong lan. Tôi được sai đánh
bóng những đồ thờ bằng đồng, dùng cả tro trấu, lau sạch, đánh bóng. Cây đèn bão
ở nhà ngang, cây đèn măng sông ở ngoài sân được thắp sáng để thử xem chúng hỏng
hóc gì không. Mẹ tôi bắt đầu làm dấm lên men. Những thẩu thủy tinh đựng mứt và
bánh phơi trên sân gạch. Những ngày ấy bận thì bận mà vui thật vui, nếu không
có chiến tranh và cách mạng thì còn vui hơn nữa. Nếu không có giặc giã thì mặt
mẹ tôi còn tươi cười rạng rỡ đến đâu. Tháng chạp ở thôn quê có một sức hấp dẫn
kì lạ, gần như bí mật. Cái hồi hộp của những phiên chợ Tết, những chuyến đò
đông nghịt người. Cuộc trò chuyện miên man trên mặt nước, lời thưa gởi, tiếng
cười ngoài ngõ, tôi vừa thức dậy thả chân xuống giường thì mặt đất đã bốc hơi
ngun ngút như mùa xuân đã gần kề.
Tôi thèm một tách cà phê để làm đầy buổi sáng. Tôi viết một
vài dòng vào sổ tay, tôi hối hận về cách cư xử với một người quen. Chỉ có tôi
và thượng đế biết lỗi lầm của tôi. Không một người nào khác. Đôi khi một giọt đắng
như lệ rơi xuống trong cổ họng. Đặt xuống gánh nặng của bạn không phải là từ bỏ
nó. Mà là mở ra coi, ngắm lui ngắm tới từng miếng, và hỏi: bọn mi ở đâu tới?
Tôi không biết thời gian có thể đẹp đến thế, lòng người có thể thơm thảo đến thế,
trong một mùa loạn lạc mà sự bình tĩnh của một xã hội hãy còn giữ nguyên nề nếp
cũ khiến cho người ta cảm động mỗi khi nhớ lại. Tình không chăn gối, lệ ngoài
trăm năm. Tôi lặng lẽ mở ngăn tủ ra, hộp diêm đựng dế mèn cọng cỏ đã khô, sợi
dây chuyền bằng vàng mẹ tôi cho, chai dầu brillantine, những cục tẩy xinh đẹp,
ngòi bút Parker, cái lông chim ngày xưa dùng để viết, cây mực tòa mà khi lớn
lên tôi không dùng nữa, cuốn sổ tay lưu bút ngày xanh có chữ ký của những đứa bạn
học. Cái màu lông vũ của một con chim lạ, nửa trắng nửa xanh, ám ảnh tôi. Một
ngày mùa đông nọ, trong căn nhà gần vịnh tôi mang về nhà một con chim bị gãy
cánh, chảy máu ở chân, tôi nghĩ rằng nó bị thương trong một cuộc chiến đấu. Tôi
nhặt nó trên bãi cát, mắt nó nhắm lại, lông xơ xác, tôi mang về nhà, rửa ráy
trong chậu giặt đồ, đặt nó bên lò sưởi, không hy vọng lắm, sáng hôm sau, đi
ngang phòng, nó đã thức dậy, đứng trên bậc cửa, xòe cánh ra, trầm ngâm nhưng
vui vẻ. Tôi đoán là một con chim bắt ruồi, flies catcher. Tôi mang thức ăn lại.
Mang nước. Tôi bỏ đi, làm việc. Buổi trưa, tôi thả nó ra. Hôm sau con chim quay
trở lại. Nó đậu trên nhành cây cao ngoài cửa sổ và bắt đầu hót.
