Đọc Kỳ 1
5. Áo vào quần và cà vạt — Nhà nước học làm nhà nước
Trong suốt giai đoạn lịch sử từ năm 1945 đến 1975, nhà nước cách mạng Việt Nam nhất quán xây dựng hình ảnh thị giác của mình thông qua chiếc áo bỏ ngoài quần. Ít nhất, đó là hình ảnh công khai mà chính quyền muốn toàn thể nhân dân nhìn thấy và đồng cảm. Hình ảnh vị cán bộ đi công tác địa phương, người chiến sĩ bộ đội hành quân ra mặt trận, cô gái thanh niên xung phong, ông chủ tịch xã vùng nông thôn, hay cô giao liên nội đô—tất cả đều xuất hiện trong dáng vẻ của chiếc áo rộng rãi, buông lơi vạt ra ngoài quần. Dáng vẻ ấy tỏ ra tương thích với một đất nước đang trong tình trạng chiến tranh sinh tử. Nó không đòi hỏi vẻ bề thế, uy nghi hay khoảng cách quyền lực; cái nó cần là sự gần gũi, đồng khốn cùng khổ với nhân dân. Người cầm quyền phải có diện mạo giống như một thành viên trong đoàn quần chúng lao động, chứ không thể mang hình ảnh một vị quan lại ngồi chễm chệ sau bàn giấy.
Tuy nhiên, sau mốc năm 1975, nhà nước ấy không còn là một bộ
máy quản trị thu gọn trong phạm vi chiến khu hay các vùng giải phóng nữa. Nhà
nước bước vào giai đoạn tiếp quản và quản trị toàn bộ một quốc gia thống nhất với
cấu trúc xã hội phức tạp. Bộ máy ấy phải vận hành các đô thị lớn, quản lý hệ thống
cơ quan hành chính đa tầng, điều hành ngân hàng quốc gia, thiết lập hệ thống đại
sứ quán ngoại giao, tiếp đón các đoàn khách quốc tế, đàm phán các hiệp định
thương mại, tổ chức hội chợ triển lãm, và chủ trì những cuộc họp kéo dài liên tục
trong các phòng hội nghị trang bị máy điều hòa nhiệt độ.
Chiếc áo bỏ ngoài quần dù vẫn tiếp tục tồn tại theo thói
quen trong một khoảng thời gian độn, nhưng nó dần lộ rõ sự bất cập và không còn
đủ năng lực biểu đạt cho những nhiệm vụ quản trị mới. Khái niệm và hình ảnh của
một người đang trong tư thế chiến đấu khác biệt với hình ảnh của một người quản
trị quốc gia đang ngồi vào bàn đàm phán.
Việc bỏ vạt áo sơ mi vào trong quần, trước hết, tạo nên một
dáng vẻ mang tính hành chính chuẩn mực. Chiếc thắt lưng da xuất hiện như một đường
ranh giới phân chia thân thể thành hai phần đối xứng và ngay ngắn. Mơ áo được
kéo thẳng, nếp quần tây được là phẳng, đôi giày da được đánh bóng phản chiếu
ánh đèn. Người cán bộ khoác lên mình bộ trang phục ấy bước vào phòng họp với một
tâm thế tự tin, đàng hoàng hơn. Ngược lại, người đối diện—dù là quần chúng nhân
dân hay đối tác ngoại giao—ngay lập tức nhận diện được họ đang làm việc với một
đại diện của bộ máy công quyền, một trật tự làm việc có giờ giấc, kỷ cương và cấp
bậc rõ ràng. Đó không phải là bộ quân phục của thời chiến, nhưng nó mang một thứ
kỷ luật hành chính nghiêm cẩn không kém.
Ở khía cạnh này, có một sự tương đồng kỳ lạ giữa hai quốc
gia Việt Nam và Trung Quốc. Tại Trung Quốc, sau khi thời kỳ của những chiếc ‘áo
Mao’ màu xám đồng điệu khép lại, các quan chức chính quyền cũng nhanh chóng bước
vào các phòng hội nghị quốc tế với trang phục áo sơ mi đóng thùng, bộ complet
sang trọng, chiếc cà vạt thắt chỉn chu, tay xách cặp da và trước mặt là những tấm
bảng tên bằng nhựa. Việt Nam đã đi theo đúng con đường logic của một nhà nước
chuyển đổi từ mô hình tập trung sang quản trị nền kinh tế mở.
Đây không phải là câu chuyện chạy theo thời trang hay sự
sùng bái văn hóa Phương Tây một cách mù mịt. Bộ complet tỏ ra rất tiện lợi và
hiệu quả trong việc giao tiếp với các đoàn khách quốc tế đến từ Châu Âu, Nhật Bản,
Hàn Quốc hay Nga, trong các buổi lễ ký kết hợp tác kinh tế, các chuyến công du
nước ngoài và trên những bức ảnh xuất hiện trên báo chí quốc tế. Chiếc cà vạt
thắt ở cổ không giúp người cán bộ cày ruộng giỏi hơn hay tăng năng suất lao động
thủ công, nhưng nó phát đi một tín hiệu thị giác quan trọng: người đeo nó đang
tham gia vào một nghi lễ quyền lực mang tính toàn cầu.
Lịch sử luôn chứa đựng những bước ngoặt đầy tính nghịch lý.
Chiếc cà vạt từng có một thời bị chính quyền cách mạng coi là biểu tượng điển
hình của giai cấp bóc xô, tàn dư tư sản và sự thoái hóa thẩm mỹ. Nó gắn liền với
hình ảnh của viên chức chính quyền cũ, các chủ hãng buôn, giới luật sư, giáo sư
đại học hay các nhà ngoại giao thời trước—những người sở hữu xe hơi riêng và có
phòng khách trang hoàng hoa tươi.
Thế nhưng, khi chính quyền mới đứng trước yêu cầu bắt buộc
phải bước ra thế giới và hội nhập vào nền kinh tế toàn cầu, họ buộc phải sử dụng
chính thứ ngôn ngữ thị giác mang tính phổ quát mà thế giới đang vận hành. Một
ông bộ trưởng mặc chiếc áo ka ki bốn túi có thể là một hình ảnh đẹp, mang tính
biểu tượng cao trong một bộ phim tài liệu lịch sử. Nhưng cũng chính ông bộ trưởng
đó, khi ngồi vào bàn đàm phán ký kết văn kiện kinh tế với đối tác nước ngoài,
thường chọn bộ complet.
Quyền lực, sau khi giành được chiến thắng tuyệt đối trên chiến
trường, bắt đầu quá trình học hỏi và hấp thụ chính những nghi thức thị giác của
bộ máy hành chính mà nó đã thay thế.
Và người dân chính là những khán giả đầu tiên quan sát trọn
vẹn sự thay đổi diện mạo ấy. Họ theo dõi hình ảnh lãnh đạo trên các bản tin
truyền hình, trên trang nhất các tờ báo quốc doanh, nhìn thấy các đoàn cán bộ
trung ương về làm việc tại địa phương, hay ngắm nhìn ông giám đốc tổng công ty
mới trong buổi lễ tổng kết năm. Phong cách áo đóng thùng đã lan tỏa theo một lộ
trình từ trên xuống dưới. Sự thay đổi này không cần bất kỳ một cuộc vận động
hay lời kêu gọi mang tính hành chính nào. Con người trong xã hội tự động bắt
chước dáng vẻ thị giác của những người đại diện cho sự thành công và quyền lực.
Người nhân viên bắt đầu mặc áo đóng thùng theo phong cách của
ông giám đốc. Cậu học sinh, sinh viên ăn mặc theo hình mẫu của các anh chị làm
việc ở văn phòng tư nhân. Người buôn bán nhỏ điều chỉnh trang phục theo diện mạo
của những người làm việc cho công ty liên doanh. Và một khi đội ngũ cán bộ
chính quyền không còn nhìn nhận việc bỏ áo vào quần như một biểu hiện của tư tưởng
tư sản xấu xa nữa, người dân cũng trút bỏ được tâm lý e ngại, phập phồng bấy
lâu.
Có lẽ, đó chính là một hình thái giải phóng kỳ lạ và thú vị
nhất trong lịch sử hiện đại. Bộ máy nhà nước đã tự ‘nới lỏng’ kỷ luật trang phục
cho chính mình trước tiên. Nhà nước tự cho phép mình sở hữu một diện mạo thị
giác lịch thiệp, hiện đại với cổ áo cứng, chiếc cà vạt sang trọng và những tấm ảnh
chụp chung với các lãnh đạo quốc tế. Sau đó, chính sự nới lỏng ấy tràn ra không
gian đường phố và đi vào đời sống của nhân dân. Quần chúng không cần phải xuống
đường cầm cờ đòi quyền được ăn mặc đẹp. Họ chỉ lặng lẽ nhận ra một điều rằng, đến
một ngày nào đó, việc bỏ vạt áo vào trong quần đã không còn là một dấu hiệu
nguy hiểm cần phải dè chừng hay giấu giếm.
Bộ máy nhà nước học cách trở thành một nhà nước hiện đại
không chỉ thông qua việc ban hành hệ thống luật pháp, quản lý ngân sách, xây dựng
công sở hay đóng dấu văn bản. Bộ máy ấy còn học làm nhà nước thông qua việc soi
mình trước tấm gương. Trong tấm gương ấy, người chiến sĩ cách mạng năm xưa nhận
ra hình ảnh một nhà quản trị hiện đại đang nhìn lại chính mình. Ông từ tốn sửa
lại cổ áo, thắt chặt chiếc cà vạt và cài chiếc khuy áo vest. Và bên ngoài cửa sổ
phòng làm việc, trên các con phố đông đúc, hàng triệu người dân cũng bắt đầu đứng
trước gương để sửa lại vạt áo của chính họ.
6. Liên Xô, Trung Quốc và Đông Âu — Những nước đi trước
Quá trình thay đổi diện mạo y phục ở Việt Nam không phải là
một hiện tượng đơn độc hay cá biệt. Nó nằm trong dòng chảy biến động chung của
toàn bộ khối các nước xã hội chủ nghĩa trong thế kỷ XX. Đã từng có một thời kỳ
dài, toàn bộ thế giới xã hội chủ nghĩa đặt niềm tin tuyệt đối vào mỹ học của sự
đồng nhất. tất cả mọi người cùng khoác lên mình những bộ quần áo thiết kế đơn
giản, tông màu trầm xám, mái tóc cắt gọn gàng, đi đôi giày bền chắc, và thân thể
con người không được phép đặt ra những đòi hỏi thẩm mỹ riêng biệt.
Đó là một thứ mỹ học được sinh ra từ hoàn cảnh kinh tế khan
hiếm vật chất, nhưng đồng thời nó cũng mang sứ mệnh đại diện cho một lời hứa
mang tính lý tưởng: khi tất cả mọi người trong xã hội đều ăn mặc giản dị như
nhau, sự chênh lệch giai cấp sẽ bị xóa bỏ, và phẩm giá con người sẽ trở nên
bình đẳng tuyệt đối.
Đất nước Liên Xô từng hiện thực hóa giấc mơ lý tưởng ấy bằng
một không gian thị giác bao trùm bởi sắc xám. Các quốc gia Đông Âu như Đông Đức,
Tiệp Khắc, Ba Lan, Hungary, Romania cũng trải qua những thập kỷ mà các cửa hàng
thời trang nhà nước chỉ bày bán một vài mẫu quần áo rập khuôn, các nhà máy may
công nghiệp sản xuất hàng loạt những bộ trang phục giống hệt nhau, và khái niệm
về sự đổi mới mốt thời trang diễn ra rất chậm chạp.
Con người ở những quốc gia đó không phải là không có nhu cầu
khát khao cái đẹp cá nhân. Họ chỉ đơn giản là đang sống trong một nền kinh tế kế
hoạch hóa tập trung—mô hình kinh tế bất lực trong việc tính toán và đáp ứng
chính xác cần phải sản xuất bao nhiêu chiếc váy hoa, bao nhiêu đôi giày gót nhọn,
hay bao nhiêu kiểu áo sơ mi cho từng cá thể riêng biệt trong xã hội.
Đến cuối thập niên 1980, Bức tường Berlin sụp đổ, kéo theo sự
tan rã dây chuyền của Liên Xô và toàn bộ khối Đông Âu. Các cửa hàng mậu dịch quốc
doanh nhanh chóng thay đổi biển hiệu, hàng hóa tiêu dùng phương Tây tràn ngập
khắp các kệ hàng, các bảng quảng cáo rực rỡ mọc lên ở mọi góc phố, và những
thương hiệu thời trang nổi tiếng Châu Âu đồng loạt xuất hiện. Chiếc váy ngắn,
chiếc quần jeans bụi bặm, chiếc áo da thời thượng, đôi giày thể thao đắt tiền
hay thỏi son môi cao cấp không phải là nguyên nhân trực tiếp làm sụp đổ một hệ
thống thể chế chính trị.
Tuy nhiên, chúng lại chính là những ‘nhân chứng thị giác’ có
mặt để chứng kiến sự thoái trào của một ý tưởng xã hội cũ—ý tưởng từng muốn triệt
tiêu sự khác biệt cá nhân để đạt tới một sự bình đẳng mang tính cào bằng. Để rồi
sau cùng, mô hình ấy chỉ tạo ra những cửa hàng nghèo nàn hàng hóa và những tủ
quần áo đơn điệu một màu xám.
Trung Quốc lại lựa chọn một phương thức chuyển mô hình khác
biệt. Họ không làm sụp đổ thể chế chính trị, nhưng chủ động thực hiện chính
sách mở cửa nền kinh tế thị trường. Chiếc ‘áo Mao’ từng là biểu tượng nhận diện
thị giác độc tôn của toàn bộ xã hội Trung Quốc suốt thời kỳ Mao Trạch Đông. Chiếc
áo ấy có khả năng che phủ tuổi tác, nghề nghiệp, giới tính, địa vị giai cấp và
đè bẹp mọi sở thích thẩm mỹ cá nhân của người mặc.
Thế nhưng, sau khi chính sách Đặng Tiểu Bình được triển
khai, chiếc áo Mao lùi dần vào lịch sử. Làn sóng quần jeans, áo sơ mi đóng
thùng, váy thời trang, bộ complet, giày da cao cấp và các mặt hàng xa xỉ phẩm
nhanh chóng tràn ngập đời sống xã hội. Diện mạo các thành phố ven biển như Thượng
Hải, Quảng Châu, Shenzhen thay đổi màu sắc với tốc độ kinh ngạc. Thân thể con
người bước ra khỏi mẫu số chung rập khuôn để trở thành một không gian mới, nơi
cá nhân đầu tư tài chính, thể hiện gu thẩm mỹ và khẳng định giá trị bản thân.
Việt Nam đã quan sát và nhận thức rất rõ hai con đường chuyển
động lịch sử ấy. Việt Nam không chọn đi theo kịch bản của khối Đông Âu để dẫn đến
sự sụp đổ thể chế, nhưng đồng thời cũng hiểu không thể tiếp tục duy trì xã hội
trong chiếc áo xám đơn điệu của thời kỳ bao cấp. Công cuộc Đổi Mới chính là một
giải pháp thông minh: vừa giữ vững cấu trúc ngôi nhà cũ, vừa tiến hành thay mới
hệ thống cửa, lót lại mặt sàn và thay mới toàn bộ tủ quần áo gia đình.
Trong ngôi nhà ấy, chiếc áo cách mạng năm xưa không bị vứt bỏ
một cách tàn nhẫn. Nó được trân trọng treo lại trong không gian ký ức, trong
các bảo tàng lịch sử và xuất hiện trong những bức ảnh kỷ niệm ngày lễ lớn. Còn
trong đời sống thường nhật hàng ngày, con người bước ra đường phố với một diện
mạo thị giác mới mẻ và rực rỡ.
Sự thay đổi trang phục diễn ra trên quy mô toàn cầu của khối
các nước xã hội chủ nghĩa đã đúc kết nên một bài học đời sống rất giản dị. Một
hệ tư tưởng lý thuyết có thể dùng quyền lực để buộc con người phải ăn mặc giống
nhau trong một giai đoạn lịch sử nhất định. Thế nhưng, khi mức sống kinh tế được
nâng cao, khi con người có cơ hội nhìn ra thế giới bên ngoài, khi các cửa hàng
xuất hiện những tấm gương soi lớn và tủ kính rực rỡ, thì từng thân thể cá nhân
sẽ cất tiếng nói đòi lại quyền được lựa chọn hình ảnh cho chính mình. Đất nước
Việt Nam không nằm ngoài quy luật phát triển tự nhiên đó; nó chỉ chọn cách
khoác lên mình bộ y phục mới theo một phong thái rất Việt Nam.
7. Tư sản giải phóng — Nhưng giải phóng đến đâu?
Từ ‘tư sản’ trong bối cảnh lịch sử Việt Nam từng là một từ
ngữ mang đầy hàm ý oan khuất và đe dọa. Đã có một thời kỳ, chỉ cần một cá nhân
bị gán cho cái nhãn ‘tư sản’ là đủ để làm cho chiếc ghế địa vị hay sự an toàn của
người đó bị chao đảo dữ dội. Trong tâm thức đám đông thời bấy giờ, khái niệm tư
sản luôn gợi lên mùi vị của những chiếc két sắt khóa chặt, tiếng cửa xe hơi
sang trọng đóng sầm, những ly rượu ngoại đắt tiền và hình ảnh các bà chủ đeo
chuỗi vòng ngọc trai lấp lánh. Thế nhưng, trong thực tế đời sống thường nhật,
‘tư sản’ đôi khi chỉ đơn giản là một cô gái trẻ thích mặc chiếc váy có sắc màu
hơi rực rỡ, một thanh niên thích sử dụng chút nước hoa thơm nhẹ, hay một người
đàn ông có thói quen luôn nhét vạt áo sơ mi vào trong quần cho gọn gàng, lịch
thiệp.
Trải qua những năm tháng dài dằng dặc sống trong cảnh thiếu
thốn vật chất, xã hội đã vô tình rèn luyện cho con người một bản năng tự vệ,
luôn cảnh giác và dè chừng với cái đẹp. Ăn mặc quá đẹp dễ bị quy kết là xa hoa,
lãng phí. Giữ gìn vệ sinh quá sạch sẽ bị coi là kiểu cách, xa rời quần chúng.
Duy trì một thói quen sinh hoạt riêng tư quá khác biệt dễ bị mang tiếng là thù
nghịch với tập thể. Con người dù sống trong nghèo khổ nhưng vẫn phải gồng mình
giữ giữ lấy cái danh hiệu ‘trong sạch về giai cấp’.
Bởi thế, những ai may mắn sở hữu được một chiếc áo tốt, một
bộ quần áo đẹp cũng không bao giờ dám tự do khoác lên người thường xuyên. Họ giống
như người sở hữu một hũ mứt quý hiếm trong nhà, luôn phải cất giấu nó thật sâu
trong đáy tủ kín, và chỉ dám rón rén lấy ra sử dụng khi có những người khách thật
sự thân thiết ghé thăm.
Và rồi, tầng lớp tư sản—hay chính xác hơn là tinh thần tiêu
dùng tư sản—đã quay trở lại với đời sống xã hội. Nó trở về không phải bằng việc
cầm cờ hiệu, hô vang các khẩu hiệu chính trị hay đòi hỏi các quyền lợi thể chế.
Nó quay trở lại một cách lặng lẽ thông qua tiếng nổ ròn rã của những chiếc xe
máy mới xuất xưởng, những sạp hàng ngập tràn vải vóc đa sắc màu, những quán cà
phê trang bị máy điều hòa mát lạnh, và những tiệm may đo treo bảng hiệu chữ mạ
vàng lấp lánh.
Tinh thần tư sản ấy đã âm thầm dạy cho con người một bài học
thực tế: không nhất thiết phải sống giống hệt người bên cạnh thì mới có thể trở
thành một công dân tốt. Người đàn ông thích khoác chiếc sơ mi trắng đóng thùng
chỉn chu—xin cứ tự nhiên mặc. Người phụ nữ thích diện chiếc váy hoa rực rỡ—xin
cứ tự do lựa chọn. Cô con gái trẻ muốn thử thoa chút son môi màu đỏ tươi—xin
hãy tự tin đứng trước gương ngắm nhìn.
Tuy nhiên, nếu phân tích một cách sòng phẳng, chúng ta phải
thừa nhận đó là một hình thái giải phóng mang tính điều kiện. Cuộc giải phóng
thẩm mỹ ấy không vận hành theo hướng đối đầu hay đi ngược lại quyền lực nhà nước;
nó là cuộc giải phóng bước đi ngay sau lưng nhà nước. Bộ máy chính quyền đã chủ
động khoác bộ complet để chủ trì các hội nghị, thắt chiếc cà vạt sang trọng để
tham gia các diễn đàn quốc tế, và chủ động mở cửa nền kinh tế để thu hút nguồn
lực tài chính. Quần chúng nhân dân nhận diện được không gian cởi mở ấy và tự
tin bước theo.
Quyền tự do ăn mặc đẹp và khẳng định cá tính không phải là
thứ quyền tự do vượt rào từ bên ngoài nhảy vào. Nó được mở ra từ chính cánh cửa
lớn của các phòng hội nghị, từ các không gian tiếp khách, và từ việc đội ngũ
cán bộ quản lý đã trút bỏ được tâm lý e ngại đối với chiếc cổ áo kiểu Tây.
Trong sự chuyển dịch ấy, người ta nhận thấy một khía cạnh
hài hước rất đặc trưng của văn hóa Việt Nam. Mới ngày hôm qua thôi, chính cái
người cất tiếng phê phán gay gắt một đồng nghiệp ăn diện là mang tư tưởng ‘tiểu
tư sản’, thì ngày hôm nay, chính người đó lại đang ngồi trong phòng làm việc
trang bị máy điều hòa, khoác bộ sơ mi đóng thùng tươm tất, cổ thắt chiếc cà vạt
chấm bi thời trang và tự tin bàn thảo về các hợp đồng hợp tác đầu tư kinh tế.
Yếu tố tư sản từng bị xua đuổi quyết liệt qua cửa trước của
ngôi nhà lịch sử, thì nay lại được trân trọng mời bước vào qua cửa sau, và thậm
chí còn được tiếp đón bằng những chén trà ngon nhất. Yếu tố tư sản ấy không hề
thực hiện bất kỳ hành vi trả thù nào; nó chỉ lẳng lặng mở thêm thật nhiều cửa
hàng tiêu dùng mới.
Thế nhưng, bản thân nền kinh tế thị trường tư sản cũng không
phải là một người mẹ hiền từ vô vị lợi. Sau khi thành công trong việc giải
phóng thân thể con người khỏi sự đồng điệu màu xám tro của thời bao cấp, nó lập
tức thiết lập nên những trật tự kỷ luật tiêu dùng mới và buộc con người phải cuốn
theo vòng xoáy của màu sắc. Nếu như ngày hôm qua, con người phải cố gắng mặc giống
hệt đám đông để đổi lấy sự yên ổn về mặt chính trị; thì ngày hôm nay, họ lại bị
áp lực phải ăn mặc đẹp hơn, sang trọng hơn người khác để thu hút ánh nhìn và khẳng
định vị thế xã hội.
Chiếc váy khoác lên người bắt buộc phải hợp mốt theo từng
mùa. Chiếc túi xách đi kèm phải mang đúng thương hiệu nổi tiếng. Làn da phải được
chăm sóc trắng mịn. Khuôn mặt phải duy trì được nét trẻ trung. Tấm gương soi—vốn
từng được trân trọng lấy ra khỏi đáy tủ kín—giờ đây lại có nguy cơ biến thành một
‘vị quan tòa’ mới, khắc nghiệt và soi xét hơn cả những chuẩn mực xã hội của
ngày cũ.
Mặc dù vậy, giữa hai hình thái kỷ luật lịch sử ấy, con người
vẫn tìm thấy cho mình một khoảng không gian thở rất quý giá. Người phụ nữ được
tự do chọn lựa chiếc váy cho riêng mình. Người đàn ông được tự chủ quyết định
kiểu dáng chiếc áo mình sẽ khoác lên người. Dù cho sự lựa chọn ấy có chịu sự
chi phối của các chiến dịch quảng cáo thương mại, sự ảnh hưởng của người xung
quanh hay giới hạn của số tiền trong túi, thì ít nhất, quyền được lựa chọn đã
quay trở lại với con người trong từng quyết định nhỏ nhặt của đời sống thường
nhật. Và một đời sống mà con người được quyền tự chủ lựa chọn—dù chỉ bắt đầu từ
việc chọn một chiếc váy hay một vạt áo sơ mi—vẫn là một đời sống đáng giá và ý
nghĩa hơn nhiều so với một đời sống mà mọi thứ trang phục đều đã được người
khác cắt may và áp đặt sẵn.
Kết — Áo đóng thùng nhỏ mà lịch sử thì to
Hành vi nhét một vạt áo sơ mi vào trong cạp quần, xét về mặt
hiện tượng bề nổi, dường như chỉ là một chi tiết sinh hoạt nhỏ nhặt diễn ra trước
tấm gương soi mỗi buổi sáng. Người đàn ông đứng trước gương, dùng tay vuốt phẳng
vạt áo, cài chặt chiếc thắt lưng da, và chỉnh lại nếp quần tây. Không có bất kỳ
tiếng súng trận nào vang lên, không có những lá cờ hiệu được giương cao, cũng
chẳng có ai đứng lên bục đọc những bài diễn văn hào hùng. Thế nhưng, cử chỉ tưởng
chừng như rất đỗi bình thường ấy lại mang một sức đi xa phi thường trong tiến
trình lịch sử.
Nó đánh dấu trọn vẹn một chặng đường chuyển dịch sâu sắc của
cả một dân tộc: từ trạng thái chiến tranh sinh tử sang nhịp sống đời thường hòa
bình, từ tư duy của những người chiến sĩ cách mạng sang năng lực của những nhà
quản trị hiện đại, từ chế độ phân phối tem phiếu mậu dịch sang cơ chế thị trường
tự do, và từ một sự đồng nhất bắt buộc sang sự đa dạng cá tính có thể giao dịch
được bằng tiền.
Trong suốt giai đoạn từ năm 1945 đến 1975, chiếc áo bỏ ngoài
quần đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh lịch sử của nó khi tỏ ra tương thích với một
bộ máy nhà nước đang trong hành trình ‘đi bộ đường dài’ gian khổ. Nó là chiếc
áo của chiến khu rừng núi, của hoàn cảnh kinh tế thiếu thốn, của lời hứa bình đẳng
giai cấp, và của một triết lý sống không đặt ra quá nhiều đòi hỏi riêng tư. Thế
nhưng, sau mốc năm 1975, khi nhà nước tiếp quản quyền quản trị toàn bộ một quốc
gia thống nhất, diện mạo thị giác của bộ máy ấy buộc phải thay đổi.
Chiếc áo sơ mi được đóng thùng gọn gàng. Bộ complet xuất hiện.
Chiếc cà vạt được thắt chỉn chu. Những biểu tượng thị giác từng một thời đứng ở
bên kia hàng rào của những lời phê phán gay gắt, nay đã đường hoàng trở thành lễ
phục cho những người đại diện cho quốc gia đi tham dự hội nghị, ký kết hợp tác
quốc tế và bước ra thế giới rộng lớn.
Quần chúng nhân dân không cần phải tổ chức những buổi sinh
hoạt tập thể để bỏ phiếu biểu quyết về sự thay đổi phong cách ấy. Họ lặng lẽ
quan sát những chuyển động từ phía bộ máy nhà nước trước tiên. Rồi họ quan sát
sự phong phú của thị trường. Và cuối cùng, họ nhìn nhau để tự điều chỉnh. Để rồi
vào một ngày đẹp trời nào đó, việc mặc chiếc áo sơ mi đóng thùng không còn làm
cho người đàn ông cảm thấy ngượng ngùng hay lo sợ bị đánh giá. Vào một ngày nào
đó, chiếc váy của người phụ nữ không còn phải di chuyển nép vào những khoảng tối
của buổi đêm.
Con người trong xã hội tự cho phép bản thân mình được ăn mặc
đẹp hơn, lịch thiệp hơn ngày hôm qua, tương đồng với cái cách mà trước đó bộ
máy nhà nước đã tự cho phép mình trở nên hiện đại và văn minh hơn.
Chiếc váy của người phụ nữ Việt Nam sở hữu một hành trình lịch
sử rất đặc sắc và riêng biệt. Bài ca dao cổ gian gian ‘Cái thúng mà thủng hai đầu,
bên ta thì có, bên Tàu thì không’ không được viết ra để xây dựng một hệ thống học
thuyết lý luận phức tạp. Nó chỉ là một lời nhắc nhở khẽ khàng nhưng sâu sắc rằng,
thân thể người phụ nữ Việt Nam từng sở hữu một không gian thẩm mỹ riêng, một nụ
cười hóm hỉnh riêng, và một dáng điệu độc lập.
Khi chiếc váy đường hoàng quay trở lại trên các con phố hiện
đại, nó không chỉ là sự trở lại của một xu hướng thời trang tiêu dùng. Nó chính
là sự phục hồi của một phần ký ức văn hóa dân tộc từng có thời gian bị làm cho
e dè và lặn sâu vào quá khứ.
Rốt cuộc, tinh thần tư sản đã giải phóng được điều gì cho
con người? Nó chắc chắn không phải là một lực lượng vạn năng có thể giải phóng
con người khỏi mọi hình thái quyền lực xã hội. Bản thân nó cũng mang theo một
thứ quyền lực mới: quyền lực của sự chi phối bởi tiền bạc, của các nhãn hiệu thời
trang xa xỉ, của áp lực trước tấm gương soi, và của sự cạnh tranh địa vị khốc
liệt.
Thế nhưng, nó đã thành công trong việc mở ra một khoảng
không gian nhỏ nhưng rất yếu hại cho tính cá nhân. Khoảng không gian nhỏ bé ấy
chính là quyền được tự do lựa chọn sắc màu chiếc áo mình khoác, chọn kiểu dáng
chiếc váy mình yêu thích, và tự chủ quyết định cách thức bản thân sẽ xuất hiện
trước ánh nhìn của cuộc đời.
Hành vi đóng thùng một chiếc áo sơ mi tuy là một cử chỉ rất
nhỏ, nhưng đằng sau nó là cả một câu chuyện lịch sử bao la. Và đôi khi, sự chuyển
hướng căn bản của cả một thể chế hay một thời đại không bắt đầu từ những điều
chỉnh trên bản hiến pháp hay các văn kiện sang trọng, mà lại bắt đầu chính từ
khoảnh khắc chiếc vạt áo của người dân lặng lẽ đi vào bên trong cạp quần.
